Κυριακή, 14 Ιουλίου 2019

Marx καὶ δικαιωματοκεντρισμὸς

Μαριλίτσα Βλαχάκη


[…] Ὁ ἄνθρωπος γιὰ τὸν ὁποῖο γίνεται λόγος στὶς Διακηρύξεις τοῦ 1791 καὶ τοῦ 1793 δὲν εἶναι ὁ ἄνθρωπος θεωρούμενος ὡς «ἕνα εἰδοποιὸ ὄν», ἀλλὰ ὁ ἄνθρωπος θεωρούμενος ὡς μιὰ «ἀπομονωμένη μονάδα, ἀναδιπλωμένη στὸν ἑαυτό της» (Ἑβραϊκὸ ζήτημα σελ. 364), «ἑδραζόμενη στὸν ἑαυτό της» (σελ. 365)· «τὰ δικαιώματα τοῦ ἀνθρώπου διακρινόμενα ἀπὸ τὰ δικαιώματα τοῦ πολίτη δὲν εἶναι τίποτε ἄλλο ἀπὸ τὰ δικαιώματα τοῦ μέλους τῆς κοινωνίας τῶν πολιτῶν, δηλαδὴ τοῦ ἐγωιστῆ ἀνθρώπου, τοῦ χωρισμένου ἀπὸ τὸν ἄνθρωπο καὶ τὴν κοινότητα ἀνθρώπου» (σελ. 364).
Ὁ ἄνθρωπος τῶν δικαιωμάτων τοῦ ἀνθρώπου εἶναι «τὸ ἐγωιστικὸ καὶ ἀνεξάρτητο ἄτομο» (σελ. 370), ὁ ἄνθρωπος ὅπως ὑπάρχει «ἀτομικά, ὑλικὰ καὶ ἄμεσα» στὴν ἀστικὴ κοινωνία. Ὁ ἀτομικὸς αὐτὸς ἄνθρωπος πεδικλωμένος στὸν «ὑλισμὸ τῆς κοινωνίας τῶν πολιτῶν» (σελ. 369) ἀντιπροσωπεύει τὴ μοναδικὴ πραγματικότητα, ὅμως ἡ πραγματικότητα αὐτὴ δὲν ἔχει καμμιὰ ἀλήθεια, διότι ὁ ἐξατομικευμένος, συρρικνωμένος σὲ μιὰν ἁπλὴ «μονάδα», εἶναι ἀποσπασμένος καὶ χωρισμένος ἀπὸ τὸ ἀληθινὰ «κοινοτικὸ» καὶ «εἰδοποιό» του εἶναι. […]
Καταλήγουμε ἔτσι στὴν κορυφαία αὐτὴ ἀντίφαση, ὅτι «αὐτὸ ποὺ ἀναγνωρίζεται ὡς πραγματικὸς ἄνθρωπος δὲν εἶναι ἄλλο ἀπὸ τὸ ἐγωιστικὸ ἄτομο, ἐνῶ ὅ,τι λογίζεται γιὰ ἀληθινὸς ἄνθρωπος ἐμφανίζεται ὑπὸ τὴ μορφὴ τοῦ ἀφηρημένου πολίτη». Σὲ τούτη τὴν ἀξεπέραστη ἀντίφαση ἀνάμεσα στὰ «ὑλικὰ» καὶ στὰ «πνευματικὰ στοιχεῖα» (σ.σ. 368 καὶ 369), ἀνάμεσα στὸν «ὑλισμὸ τῆς κοινωνίας τῶν πολιτῶν» καὶ στὸν «ἰδεαλισμὸ τοῦ πολιτικοῦ Κράτους», θὰ ἀποδώσει ὁ Marx τὴν τραγωδία τῆς Γαλλικῆς Ἐπανάστασης […]

Κώστας Παπαϊωάννου, Ἀπὸ τὴν κριτικὴ τοῦ οὐρανοῦ στὴν κριτικὴ τῆς γῆς, τὸ φιλοσοφικὸ ὁδοιπορικὸ τοῦ νεαροῦ Μάρξ, μτφρ. Ξενοφὼν Κομνηνός, ἐκδ. Ἴνδικτος, Ἀθήνα 2013

Σάββατο, 6 Ιουλίου 2019

λαός, Ἐκκλησία καὶ φρακοφορεμένοι

Vladimir E. Makovskij

ἀπολογία τοῦ παπα-Πετρὼφ 
πρὸς τὸν Μητροπολίτη τῆς Πετρούπολης
 κατὰ τὴν Αˊ ἐπανάσταση τοῦ 1905




[…] Οἱ ἀνώτερες τάξεις κάθονται στὸ σβέρκο τῶν κατώτερων καὶ ἐνῶ ἀποτελοῦν ἐλάχιστη μειοψηφία, κρατοῦν ὑπόδουλο τὸν ὑπόλοιπο πληθυσμὸ ποὺ ἀνέρχεται σὲ δεκάδες καὶ ἑκατοντάδες ἑκατομμύρια κουρασμένους καὶ στραπατσαρισμένους ἀνθρώπους. Ἡ τάξι αὐτὴ τῆς ἀδηφάγου πλουτοκρατίας ἅρπαξεν ἀπὸ τὸ λαὸ τὰ πάντα: τὸν πλοῦτο, τὴν ἐξουσία, τὴν ἐπιστήμη, τὴν τέχνη καὶ αὐτὴν ἀκόμα τὴ θρησκεία ποὺ τὴν ἔκαμε ὑπηρέτριά της κι ἀφῆκε τὴ μεγάλη μάζα τῶν ἐργαζομένων ἀνθρώπων βουτηγμένη στὴ φτώχεια καὶ τὴν ἀμορφωσιά. […]
Ὅσα δὲ ἀγαθά, οἱ πλουτοκράτες αὐτοὶ ἅρπαξαν ἀπὸ τὸ φτωχὸ λαὸ μὲ τὸ δόλο τὴ βία καὶ τὴν ἀπάτη, τὰ κλοπιμαῖα, δηλαδή, τὰ ἀποκαλοῦν χωρὶς νὰ ἐντρέπωνται, ἱερὴ ἰδιοκτησία!
Ὅταν δὲ μὲ τὴν τακτικὴ αὐτή, τὰ πράγματα φθάσουν στὸ ἀπροχώρητο κι ὁ λαὸς δὲν ἀντέχει πιὰ στὴν πεῖνα, τὶς στερήσεις καὶ τοὺς παντοίους ἐξευτελισμούς, ποὺ πληγώνουν τὰ εὐγενέστερα ὁρμήματα τῆς ψυχῆς, καὶ ὑψώνει τὴν τραχειὰ φωνή του διεκδικώντας μόρφωσι, δουλειά, ψωμὶ καὶ γενικὰ στοιχειώδη ἱκανοποίηση τῶν ἀναγκῶν του, τότε οἱ φρακοφορεμένοι λωποδύτες τῶν σαλονιῶν ποὺ ἔχουν τὰ πάντα στὰ χέρια τους, ἐξαποστέλλουν ἐναντίον τοῦ πεινασμένου καὶ ἐπαναστατημένου αὐτοῦ λαοῦ, τὰ παιδιά του, ὡπλισμένα μὲ λόγχες καὶ κανόνια, σωστὲς φονικὲς μηχανές, γιὰ νὰ πνίξουν στὸ αἷμα τὴν πονεμένη φωνή του.
Ἐρωτᾶται: Αὐτὸ εἶναι λοιπὸν Χριστιανισμός;
Ὁ πραγματικὸς ὑπηρέτης τῆς ἀληθινῆς Ἐκκλησίας τοῦ Χριστοῦ, Ἰωάννης ὁ Χρυσόστομος, κατακρίνοντας τὴν παράλογη καὶ ἄδικη διανομὴ τοῦ πλούτου στὴν κοινωνία ἔλεγε: «Πᾶς πλούσιος εἶναι ἄνομος ἢ κληρονόμος ἀνόμου». […]
Τσαλαπατήθηκε, ὅπως εἶναι γνωστὸ σὲ ὅλους, ἡ στοιχειώδης κοινωνικὴ δικαιοσύνη. Ὁλόκληρες λαϊκὲς τάξεις, ἑκατομμύρια ἐργάζομενοι ἄνθρωποι, ἀδικοῦνται καὶ ληστεύονται. Οἱ μειονότητες καταπιέζονται, ἡ ἀξία τῶν ἀνθρώπων ἐξευτελίζεται. Ὅλα αὐτὰ ἄραγε δὲν ἐνδιαφέρουν τὸ Ἱερατεῖο; Καὶ ἐὰν ὄχι, τότε ποιὸν πρέπει νὰ ἐνδιαφέρουν; […]
Οἱ ἡγέτες τῆς Ἐκκλησίας χρυσοστόλιστοι Μητροπολίτες, μὲ τὰ ψυχρὰ καὶ ἄψυχα χέρια τῆς δεσποτικῆς τους διοικήσεως, συνέσφιξαν καὶ στραγγάλισαν ὁλόκληρη τὴ Ρωσικὴ Ἐκκλησία, σκότωσαν τὸ δημιουργικό της πνεῦμα.
Δὲν ὑπάρχει βία, δὲν ὑπάρχει κακούργημα, δὲν ὑπάρχει παρανομία τῶν Ἀρχόντων τῆς Πολιτείας, ποὺ νὰ μὴν τὰ ἐκάλυψαν, νὰ μὴν τὰ δικαιολόγησαν, νὰ μὴν τὰ εὐλόγησαν, νὰ μὴν τὰ ὑπέγραψαν μὲ τὰ ἴδια τους τὰ χέρια, οἱ ἀνάξιοι ἡγέτες τῆς Ἐκκλησίας! […]
Ἐγὼ πιστεύω σὲ μιὰ ἁγία, Συνοδική, Ἀποστολικὴ Ἐκκλησία, ἀπορρίπτω δὲ μὲ ὅλη μου τὴν ἀγανάκτησι τὴν δουλοπρεπῆ Δεσποτοκρατία, τὸν στεῖρο Βυζαντινισμό, τὴ νεκρὴ γραφειοκρατία.
Πιστεύω ὅτι ἡ δικαιοσύνη τοῦ Χριστοῦ θὰ νικήσει.

Θ. Κουρταλίδη, Ἡ ἀπολογία τοῦ ἱερέα Πετρὼφ πρὶν τὴν ἐπανάσταση - μὲ ἀφορμὴ τὰ 90 χρόνια τῆς ὀκτωβριανῆς ἐπανάστασης, ἐφ. Χριστιανική, 22/11/2007

Σάββατο, 22 Ιουνίου 2019

τὸ ἰδανικὸ τῆς κοινοκτημοσύνης


Ἡ τροφὴ τοῦ σώματος ποὺ εἶναι κοινὴ γιὰ ὅλα τὰ μέλη, ἂν συγκεντρωθεῖ ὅλη σ’ ἕνα μόνο μέλος καὶ γι’ αὐτὸ τὸ μέλος θὰ πάει χαμένη. Γιατὶ ἂν δὲν μπορέσει νὰ χωνευτεῖ καὶ νὰ θρέψει τὸ σῶμα καὶ γιὰ τὸ ἕνα μέλος θὰ εἶναι χαμένη. Ὅταν ὅμως πάει σὲ ὅλα τὰ μέλη, τότε κι ἀπ’ τὸ καθένα ξεχωριστὰ κι ἀπ’ ὅλα μαζὶ τὰ μέλη ἀφομοιώνεται. Κάτι ἀνάλογο συμβαίνει καὶ μὲ τὰ χρήματα.

(Ἁγίου Ἰωάννου Χρυσοστόμου, ὁμιλία στὴν πρὸς Κορινθίους ἐπιστολὴ)


[…] Τὸ ἰδανικὸ τῆς κοινοκτημοσύνης, ἔτσι ὅπως βγαίνει ἀπὸ τὴ γνήσια Παράδοση τῆς Ἐκκλησίας, ἐναρμονίζεται κατὰ τρόπο ὑπέροχο μὲ ὅλες τὶς ἐπὶ μέρους χριστιανικὲς θέσεις ἀναφορικὰ μὲ τὸ πρόβλημα τῆς κατανομῆς καὶ τῆς χρήσεως τῶν οἰκονομικῶν ἀγαθῶν. […]
Ἀποδίδει ἐπὶ πλέον τελεία δικαιοσύνη, ἱκανοποιεῖ κατὰ τρόπο ἰδανικὸ τὸ φυσικὸ δικαίωμα ὅλων τῶν ἀνθρώπων γιὰ ἴση συμμετοχὴ στὰ ἀγαθὰ τοῦ κόσμου. Ἔξω ἀπὸ τὸ καθεστὼς τῆς κοινοκτημοσύνης οὐσιαστικὴ δικαιοσύνη δὲν ὑπάρχει. Ἡ ἀτομικὴ ἰδιοκτησία στὰ παραγωγικὰ μέσα χωρίζει τοὺς ἀνθρώπους σὲ ἀφεντικὰ καὶ σὲ μισθωτοὺς δούλους, ὁπότε ὁ δρόμος γιὰ κάθε εἴδους αὐθαιρεσία καὶ ἀδικία εἶναι ἀνοιχτός. Ὁ καθορισμὸς μιᾶς τιμῆς γιὰ τὴν ἀμοιβὴ τῆς ἀνθρώπινης ἐργασίας, μ’ ὁποιοδήποτε μέτρο κι ἂν γίνει, εἶναι αὐθαίρετος, γιατὶ καμιὰ λογικὴ δὲν μᾶς πείθει ὅτι ἡ ἐργασία τοῦ ἑνὸς ἀξίζει τόσο καὶ τοῦ ἄλλου τόσο καὶ ὄχι λιγότερο ἢ περισσότερο. Ὅπως τονίσαμε σὲ ἄλλο κεφάλαιο, ἡ ἀνθρώπινη ἐργασία ἀξίζει ὅσο καὶ ὁ ἄνθρωπος. Μπορεῖ νὰ ἐκτιμηθεῖ σὲ χρῆμα ἡ ἀξία ἑνὸς ἀνθρώπου; Ἀσφαλῶς ὄχι. Ἄλλο τόσο εἶναι ἀδύνατο νὰ ἐκτιμηθεῖ σὲ χρῆμα ἡ ἐργασία του. Γι’ αὐτὸ μόνο μὲ τὴν ἴση συμμετοχὴ τῶν ἐργαζομένων στοὺς καρποὺς τοῦ κοινοῦ μόχθου ἀποδίδεται οὐσιαστικὴ δικαιοσύνη. Καὶ ἡ ἴση συμμετοχὴ μόνο κάτω ἀπὸ καθεστὼς πλήρους κοινοκτημοσύνης ἐξασφαλίζεται ἀπολύτως. […]


Γεωργίου Δημ. Ροδίτη, Χριστιανισμὸς καὶ πλοῦτος, ἐκδ. Σταμούλη, Ἀθήνα 32009

Σάββατο, 15 Ιουνίου 2019

μοναδικότητα ἐν κοινωνίᾳ



Ἀπ’ ὅλες τὶς φιλοσοφικὲς ἀποδείξεις γιὰ τὴν ὕπαρξη τοῦ Θεοῦ, ἡ πιὸ πειστικὴ φαίνεται αὐτὴ ποὺ δὲν μνημονεύεται σὲ κανένα ἐγχειρίδιο: μποροῦμε νὰ τὴν ἐκφράσουμε μὲ τὸ ρητό: «Ἡ Τριάδα τοῦ Ρουμπλιὼφ ὑπάρχει, ἄρα ὁ Θεὸς ὑπάρχει».
π. Παῦλος Φλωρένσκυ




[…] Τὸ Πνεῦμα φέρνει ἑνότητα καὶ ἀμοιβαία κατανόηση, ἱκανώνοντάς μας νὰ μιλᾶμε «ἐν μιᾷ φωνῇ». Μεταμορφώνει τὰ ἄτομα σὲ πρόσωπα. Γιὰ τὴν πρώτη Χριστιανικὴ κοινότητα στὰ Ἱεροσόλυμα, στὴν περίοδο ἀμέσως μετὰ τὴν Πεντηκοστή, λέγεται ὅτι «εἶχον ἅπαντα κοινὰ» καὶ ὅτι «τοῦ πλήθους τῶν πιστευσάντων ἦν ἡ καρδία καὶ ἡ ψυχὴ μία» (Πραξ. 2, 44 · 4, 32)· κι αὐτὸ θά ’πρεπε νά ’ναι τὸ σημάδι τῆς κοινότητας τοῦ Χριστοῦ τῆς Πεντηκοστῆς σὲ κάθε ἐποχή. […] Στὴν Πεντηκοστὴ ἡ πολλαπλότητα τῶν γλωσσῶν δὲν καταργήθηκε, ἀλλὰ ἔπαψε νὰ εἶναι ἡ αἰτία τοῦ χωρισμοῦ· ὅπως προηγουμένως, ὁ καθένας μιλοῦσε στὴ δική του γλῶσσα, ἀλλὰ μὲ τὴ δύναμη τοῦ Πνεύματος ὁ καθένας μποροῦσε νὰ καταλάβει τοὺς ἄλλους. Γιὰ μένα τὸ νὰ εἶμαι Πνευματοφόρος σημαίνει ν’ ἀντιλαμβάνομαι ὅλα τὰ διακριτικὰ χαρακτηριστικὰ τῆς προσωπικότητάς μου· σημαίνει νὰ γίνω ἀληθινὰ ἐλεύθερος, ἀληθινὰ ὁ ἑαυτός μου μέσα στὴ μοναδικότητά μου. […]

ἐπ. Διοκλείας Κάλλιστου [Ware], Ὁ ὀρθόδοξος δρόμος, μτφρ. Πάσχου Μαρία, ἐκδ. Ἵδρυμα Γουλανδρῆ Χόρν, Ἀθήνα 1984

Κυριακή, 9 Ιουνίου 2019

τέχνη συνώνυμη του Εἶναι

Φώτης Κόντογλου

[…] «Ἔστω καὶ λίγο, συγγενεύουμε μὲ τοὺς θεοὺς τοὺς ἀθανάτους, τὸ πνεῦμα καὶ τὴν ἔμφυτη ὁρμὴ (φύσις)», ἔλεγε ὁ Πίνδαρος. Καὶ ἀκριβῶς αὐτὴ τὴν ὁμοιότητα τῆς ἀνθρώπινης φύσεως πρὸς τὴ θεϊκὴ φύση ἀναδεικνύει ἡ ἐξαίσια σειρὰ τῶν Κούρων καὶ τῶν Κορῶν ποὺ καλύπτουν τὸ δεύτερο μισὸ τοῦ 6ου αἰώνα.
Τὸ χαμόγελο ποὺ δίνεται ἀδιαφοροποίητα στοὺς πάντες, ἀκόμη καὶ στοὺς μαχητὲς ἢ τοὺς ἑτοιμοθάνατους, θὰ εἶναι τὸ πιὸ φανερὸ σημάδι τῆς ὁμοούσιας ἑνότητος τῶν, θνητῶν ἢ ἀθανάτων, παιδιῶν τῆς γῆς. […]
Ὅμως τέχνη καὶ ποίηση ἔχουν τὴν ἴδια ἀποστολή: νὰ διαδώσουν τὸ φῶς τῆς ἀληθείας, νὰ κάνουν ἀξέχαστη τὴ στιγμὴ ποὺ ὁ ἄνθρωπος ἀγγίζει τὴν ἀρετὴ καὶ γίνεται πράγματι τετράγωνος καὶ «δουλεμένος χωρὶς ψεγάδι». Καὶ ἡ ὁμοιότητα πάει ἀκόμα πιὸ μακριά. Ὅταν ἀναπαράγουν τὸ ἀνθηρὸ σφρίγος τῶν Κούρων, τὰ ἀγάλματα αὐτῆς τῆς περιόδου παρουσιάζουν μιὰ ἰδιαιτερότητα ὅμοια μὲ αὐτὴ τῆς πινδαρικῆς ποίησης: δὲν προσπαθοῦν νὰ ἐκφράσουν τὰ ψυχολογικὰ στοιχεῖα ἢ τὴν προσωπικὴ φυσιογνωμία, ἀλλὰ τὸ ἰδανικὸ σῶμα τοῦ ὁλοκληρωμένου ὄντος. Τὸ ἴδιο κι ὁ Πίνδαρος μιλᾶ γιὰ τοὺς νικητὲς ὄχι τόσο ὡς ἄτομα ὅσο ὡς ἐνσαρκώσεις τῆς ὑπέρτατης ἀρετῆς.
Αὐτὴ ἡ στάση, ποὺ τὴν υἱοθετεῖ τόσο ὁ γλύπτης ὅσο καὶ ὁ ποιητής, πηγάζει ἀπ’ εὐθείας ἀπὸ τὴν ἑλληνικὴ ἀντίληψη τῆς σχέσης ἀνάμεσα στὴν τέχνη καὶ τὴν ἀλήθεια. Στὰ ἑλληνικά, ἡ ἀλήθεια ἐτυμολογικὰ σημαίνει «ἔλλειψη λήθης». Ὡς τέτοια, ἡ ἀλήθεια, παραπέμπει ἀπ’ εὐθείας στὸν πρωταρχικὸ στόχο τοῦ ποιητῆ, ποὺ εἶναι νὰ παρουσιάζει καὶ νὰ διαφυλάττει τὴ μνήμη: Μνήμη ἢ Μνημοσύνη. Κόρες τῆς Μνήμης οἱ Μοῦσες, ὀνομάζονται καὶ Μνεῖαι, «ἐνθυμήσεις»: ὁ ποιητὴς εἶναι φύλακας τῆς ἀλήθειας γιατί, μὲ τοὺς ἐπαίνους του, διασώζει ἀπὸ τὴ λήθη αὐτὸ ποὺ εἶναι ἀληθές, «ἀλησμόνητο». Νὰ δοξάσει, νὰ σώσει ἀπὸ τὴ λήθη, νὰ διατηρήσει αὐτὸ ποὺ ὑπάρχει «νὰ δοξάσει τοὺς ἀθανάτους, νὰ δοξάσει τὰ κατορθώματα τῶν ἀνδρείων ἀνθρώπων» ὅπως λέει ὁ Ἠσίοδος στὴ Θεογονία του, ἰδοὺ ὁ πρῶτος στόχος τῆς τέχνης. […] Ἡ λήθη δὲν εἶναι λησμονιὰ ἑνὸς παρελθόντος, ποὺ ἀναφέρεται ἁπλὰ στὸν χρόνο ἢ στὸ πρόσωπο. Εἶναι ἔννοια συνώνυμη μὲ τὸ μηδὲν καὶ ὑποδηλώνει τὴν παραγνώριση τοῦ θείου και, μάλιστα, γιὰ τὸν Παρμενίδη, τὴν ἄγνοια τοῦ Εἶναι.
[…] ἡ τέχνη νοεῖται ὄντως ὡς φυσικὴ πραγματικότητα, ριζωμένη εἰς τὴν φύσιν, συνώνυμη τοῦ Εἶναι. Καὶ ἡ ἀλήθεια δὲν εἶναι σὲ καμία περίπτωση μιὰ ἁπλῶς σωστὴ κρίση, adaequatio rei et intellectus. Εἶναι μία Θεά, λέει ὁ Βακχυλίδης καὶ «δίνει λάμψη καὶ φῶς στὸ καθετί»:
σὺν ἀλαθεῖ δὲ πᾶν λάμπει χρέος. […]

Κώστας Παπαϊωάννου, Τέχνη καὶ Πολιτισμὸς στὴν ἀρχαία Ἑλλάδα, μτφρ. Χριστίνα Σταματοπούλου, Ἐναλλακτικὲς ἐκδόσεις, Ἀθήνα 1998

Σάββατο, 1 Ιουνίου 2019

ἡ βυζαντινὴ ἀποειδωλοποίηση

David Popiashvili

[…] καταλαβαίνει κανεὶς πολὺ εὔκολα πόση προχειρολογία κρύβουν ἢ φανερώνουν οἱ ἰσχυρισμοὶ ποὺ ἐπισημαίνουν νεοπλατωνικὲς ἐπιδράσεις στὴ βυζαντινὴ θεολογία καὶ φιλοσοφία ἀκόμη! Ἐδῶ πρόκειται γιὰ ἕνα ριζικὰ νέο κοσμοείδωλο. Τὰ ἀρχέτυπα καὶ οἱ νοητὲς οὐσίες εἶχαν ἤδη ἀνατραπεῖ μὲ τοῦτο τὸ ἐνεργειακὸ πλέγμα τῆς βυζαντινῆς θεολογίας καὶ φιλοσοφίας, ἐνῶ ἡ ἐπιστήμη στὴ Δύση, καὶ μὲ τὸ νομιναλισμὸ τοῦ Ὄκκαμ, τὸ 14ο αιώνα, ἔκανε ἄλλους τέσσερις αἰῶνες, ὣς τὸ 18ο αἰώνα, γιὰ νὰ κάνει πέρα τὶς οὐσίες, τὶς ἰδέες καὶ τὰ ἀρχέτυπα. Ὅμως ὅταν δὲν προσεχτεῖ ὅσο πρέπει ἡ βυζαντινὴ θεολογία καὶ φιλοσοφία, τότε ἀβίαστα γίνεται λόγος γιὰ νεοπλατωνίζουσα ἢ νεοπλατωνικὴ θεολογία, ποὺ ὑποτιμᾶ μάλιστα τὴν ἱστορία! […]
Κτίση, ἱστορία καὶ αἰωνιότητα ἀποτελοῦν μιὰ γραμμὴ καὶ μιὰ πορεία. Ἐξοῦ καὶ ἡ μεταμόρφωση τῆς κτίσης καὶ τῆς ἱστορίας, στὸ μέτρο καὶ στὸ χῶρο τοῦ ἐφικτοῦ σὲ ἐξελικτικὲς φάσεις, μέσῳ τοῦ βυζαντινοῦ πολιτισμοῦ - καὶ οἱ προχειρολόγοι κάνουν λόγο γιὰ δραπέτευση τῶν Βυζαντινῶν ἐκτὸς ἱστορίας.
Κατὰ τὴ θεωρία λοιπόν, στὸ μέτρο τοῦ ἐφικτοῦ καὶ κατὰ τὴν πράξη, ἡ βυζαντινὴ φιλοσοφία ἔσπασε τὴν κυκλικὴ ἀναγκαιότητα, παρουσιάζοντας τοὺς πάμπολλους κύκλους καὶ τὶς κυκλικὲς περιφορὲς νὰ σύρονται καὶ νὰ ἐυθυγραμμίζονται τελειωτικά, ἐκρηκτικὰ καὶ ἐσχατολογικὰ σὲ μιὰ δημιουργικὴ πορεία μέσῳ φωτός, θεϊκῆς δόξας, αὐτῶν τῶν ἴδιων ἁγιοπνευματιῶν ἐνεργειῶν. Μέσα σ’ ἕνα εἰδωλοποιημένο κόσμο -καὶ σήμερα δὲν καταργήθηκαν τὰ εἴδωλα, μᾶλλον ἔγιναν ἐκλεπτυσμένα -ὁ βιβλικὸς καὶ θεολογικὸς κόσμος μὲ δραματικὸ τρόπο ἐπιχειρεῖ νὰ λευτερώσει κτίση καὶ ἄνθρωπο ἀπὸ τὴν τυραννικὴ αὐθυπαρξία τους, καὶ νὰ τοὺς ἐξαρτήσει ἀπὸ τὸ ἐνεργειακὸ πλέγμα τῆς σχέσης Θεοῦ καὶ κόσμου. Μόνο ἔτσι εἶναι δυνατὴ ὄχι ἡ ἀπομύθευση -ἄλλωστε ἡ ἐκμύθευση εἶναι τρόπος προσπέλασης τῆς ὅποιας ἀλήθειας- ἀλλὰ ἡ ἀποειδωλοποίηση τοῦ κόσμου καὶ τῆς ζωῆς. Καὶ κανεὶς φόβος δὲν ὑφίσταται μὴ τυχὸν καὶ ὑποδουλωθεῖ ὁ ἄνθρωπος σὲ μιὰ αὐθεντία· ἀπεναντίας, ἡ ἀπελευθέρωση ἀπὸ ἀρχέτυπα, κλειστὰ περιγράμματα καὶ εἴδωλα ὁδηγεῖ κτίση καὶ ἱστορία σὲ μιὰ δημιουργικὴ ἐλευθερία καὶ αὐξητικὴ πορεία, ἀφοῦ τὰ πάντα εἶναι σχετικά, ρευστὰ καὶ ἐνεργούμενα συμβαίνοντα.
[…] τὴν ἐποχὴ τῶν πατέρων, στὴν περιρρέουσα ἑλληνική, ἀνατολικὴ καὶ εἰδωλολατρικὴ ἀτμόσφαιρα δὲν ὑπῆρχε κὰν φιλοσοφία τῆς ἱστορίας. Ἄλλωστε κυρίαρχος ἦταν ἐν πολλοῖς ὁ κύκλος. Καὶ ἐδῶ βρίσκεται τὸ πολιτιστικὸ θαῦμα. Μολονότι κὰν δὲν ὑπῆρχε ἡ ἀντίληψη γιὰ μιὰ δυναμικὴ ἑρμηνεία τῆς ἱστορίας, ἡ βυζαντινὴ θεολογία καὶ φιλοσοφία παρουσίασε μιὰ ἄκρως ἐνδιαφέρουσα δραματικὴ πορεία τῆς ἱστορίας. […]

Νίκου Ἀ. Ματσούκα, Ἱστορία τῆς βυζαντινῆς φιλοσοφίας, μὲ παράρτημα τὸ Σχολαστικισμὸ τοῦ Δυτικοῦ Μεσαίωνα, ἐκδ. Βάνιας, Θεσσαλονίκη 1994