Κυριακή, 17 Μαρτίου 2019

διάβαση στὴν ὑπόσταση

Ἀντρέι Ταρκόφσκι, Ἀντρέι Ρουμπλιὸφ 


[…] Πῶς ὅμως εἶναι δυνατὸ νᾶ παραστήσει ἡ τέχνη μὲ τὴ βοήθεια τοῦ φυσικοῦ ὑλικοῦ ἕναν τρόπο ὑπάρξεως, ποὺ ἐνῶ δὲν ἀναιρεῖ τὴν ὑλικὴ ἀτομικότητα, καταργεῖ ὡστόσο τὴν ὑπαρκτική της αὐτονόμηση, τὸν διαστατὸ χῶρο τῶν ἀτομικῶν ἀπο-στάσεων, τὸν μετρητὸ χρόνο τῆς διαδοχῆς προτέρου καὶ ὑστέρου; Ὁπωσδήποτε, αὐτὸ τὸ κατόρθωμα δὲν εἶναι ἄσχετο μὲ τὴν καλλιτεχνικὴ ἰδιοφυΐα τῶν μεγάλων βυζαντινῶν «μαστόρων», ἀλλὰ οὔτε καὶ μὲ τὸ ἀσκητικὸ ἰδεῶδες τοῦ βίου τῶν Βυζαντινῶν. Καταρχὴν ἡ τεχνικὴ τῆς Εἰκόνας (περιορισμὸς σὲ δυὸ διαστάσεις, ἀντιστροφὴ τῆς «προοπτικῆς», ἄρνηση τοῦ διαστατοῦ βάθους καὶ τῆς χρονικῆς διαδοχῆς τῶν εἰκονιζόμενων γεγονότων, χρήση χρωμάτων, στάσεις, μορφικὲς ἐκφράσεις) ὁδηγεῖ τὴν ἑλληνικὴ ἀφαίρεση σὲ ἕνα ἐκπληκτικὸ ἐπίπεδο ἐκφραστικῆς, ὅπου τὸ συγκεκριμένο λειτουργεῖ ὡς σύμβολο τῆς «κατ’ ἀλήθειαν» ζωῆς ποὺ εἶναι ἡ ἀγαπητικὴ σχέση καὶ κοινωνία: Συν-βάλλει, βάζει μαζί, συντονίζει καὶ ἑνοποιεῖ τὶς ἐπιμέρους ἐμπειρίες προσωπικῆς μέθεξης στὴ ζωή.  
[…] Ἡ Εἰκόνα δὲν προτείνει μιὰ νοητικὰ τετελεσμένη καὶ ἰδεατὴ θέα τοῦ ὄντος, ἀλλὰ καλεῖ[1] στὴν ἄμεση κοινωνία καὶ σχέση μὲ τὰ εἰκονιζόμενα, σὲ μιὰ δυναμικὴ διάβαση στὸ πρωτότυπο[2], δηλαδὴ στὴν προσωπικὴ ἢ ἐνεργητικὴ ὑπόσταση τοῦ εἰκονιζομένου. Καὶ αὐτὴ ἡ διάβαση προϋποθέτει τὴν ὑποταγὴ τῶν ἀτομικῶν ἀντιστάσεων (ἀτομικῶν συναισθημάτων, ἀτομικῶν αἰσθητικῶν συγκινήσεων, ἀτομικῶν νοητικῶν ἀναγωγῶν) προκειμένου νὰ ἐλευθερωθεῖ ἡ δυνατότητα τῆς προσωπικῆς σχέσης καὶ μέθεξης. Ὁ δεδομένος ἁγιογραφικὸς τύπος λειτουργεῖ ἀκριβῶς σὰν ἀφορμὴ καὶ βοήθεια γιὰ τὴν ὑπέρβαση τῶν ἀτομικῶν θεωρήσεων καὶ τὴν πραγματοποίηση τῆς προσωπικῆς διάβασης στὴν ὑπόσταση καὶ ὄχι στὴν φαινομενικότητα τῶν εἰκονιζομένων. […]

Χρήστου Γιανναρᾶ, Σχεδίασμα εἰσαγωγῆς στὴ φιλοσοφία, ἐκδ. Δόμος, Ἀθήνα 21988


[1] Οἱ Ἀρεοπαγιτικὲς Συγγραφὲς προτείνουν καὶ μιὰ ἐτυμολόγηση τῆς λέξης κάλλος ἀπὸ τὸ ρῆμα καλῶ… ὡς πάντα πρὸς ἑαυτὸ καλοῦν (ὅθεν καὶ κάλλος λέγεται)… Περὶ θείων Ὀνομάτων IV, P.G. 3, 701C
[2] Ἡ γὰρ τῆς εἰκόνος τιμὴ ἐπὶ τὸ πρωτότυπον διαβαίνει. Μεγ. ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ, Περὶ Ἁγίου Πνεύματος 18, 45, P.G. 32 149C.

Κυριακή, 10 Μαρτίου 2019

«τὸ πιὸ βρόμικο πρᾶμα»

Γιῶργος Λάππας, Ἕνας ἐξουσιαστὴς

«[…] Ἕνα καλοσαπουνισμένο, εὐγενικὸ ἐγώ,
εἶν' ἐκεῖνο ποὺ θά 'λεγα-: τὸ πιὸ βρόμικο πρᾶμα.»

Ν. Καροῦζος, Ὁ ἄνεμος κάνει τὰ δέντρα κάπως ἁρπαχτικὰ

Σάββατο, 9 Μαρτίου 2019

πτώση καὶ ἐλευθερία


[…] Τὸ γεγονὸς ὅτι ὁ ἄνθρωπος εἶναι ἐπίσης ἕνα ζῶον, ὅπως μᾶς ὑπενθυμίζει ὁ Δαρβίνος, χωρὶς καθόλου αὐτὸ νὰ εἶναι ὕβρις γιὰ τὸ ἀνθρώπινο γένος, ἀποτελεῖ -σὲ πείσμα ἴσως τῶν προθέσεων τοῦ Δαρβίνου- τὸν sine qua non ὅρο γιὰ τὴν ἔνδοξη ἀποστολή του στὴν κτίση. Ἂν ὁ ἄνθρωπος ἐγκατέλειπε τὸ δικαίωμα στὴν ἀπόλυτη ἐλευθερία, ὅλη ἡ δημιουργία αὐτόματα θὰ ἔχανε τὴν ἐλπίδα της γιὰ σωτηρία. Αὐτὸ μᾶς ἐπιτρέπει νὰ ποῦμε ὅτι εἶναι καλύτερα ποὺ ὁ Ἀδὰμ ἔπεσε διατηρώντας τὸ δικαίωμά του στὴν ἀπόλυτη ἐλευθερία, παρὰ ἂν εἶχε παραμείνει ἄπτωτος ἀρνούμενος αὐτὸ τὸ δικαίωμα, πρᾶγμα ποὺ θὰ τὸν ὑποβίβαζε στὴ θέση τοῦ ζώου. […]
Συνήθως δεχόμαστε, ἰδιαίτερα κάτω ἀπὸ τὴν ἐπίδραση τοῦ ἱεροῦ Αὐγουστίνου, ὅτι ὁ θάνατος ἦλθε στὴν κτίση σὰν τιμωρία γιὰ τὴν ἀνυπακοὴ τοῦ Ἀδάμ. Αὐτὸ ὅμως συνεπάγεται πάρα πολλὰ ἀπαράδεκτα πράγματα. Σημαίνει ὅτι ὁ ἴδιος ὁ Θεὸς εἰσήγαγε αὐτὸ τὸ τρομερὸ κακό, τὸ ὁποῖο κατόπιν προσπάθησε, διὰ τοῦ Υἱοῦ του, νὰ ἀποσύρει. Ἐπίσης δίνεται ἡ ἐντύπωση ὅτι πρὶν ἀπὸ τὴν ἄφιξη τοῦ ἀνθρώπου στὴ δημιουργία, δὲν ὑπῆρχε καθόλου ὁ θάνατος. Αὐτὴ ἡ τελευταία ὑπόθεση θὰ ἦταν ἐντελῶς ἀντίθετη μὲ ὁλόκληρη τὴ βιολογικὴ ἐπιστήμη, καὶ ἰδιαίτερα μὲ τὴ θεωρία γιὰ τὴν ἐξέλιξη στὴ δημιουργία. Καὶ θὰ ἦταν, ἐπίσης, πολὺ σκληρὸ καὶ παράλογο ἐκ μέρους τοῦ Δημιουργοῦ νὰ τιμωρήσει ὅλα τὰ δημιουργήματα γιὰ ὅ,τι ἔκανε ἕνα ἀπὸ αὐτά.
Αὐτὲς οἱ δυσκολίες μᾶς ὁδηγοῦν στὸ συμπέρασμα ὅτι ἡ θέση τοῦ Ειρηναίου, τοῦ Μαξίμου τοῦ Ὁμολογητοῦ, κ.ἄ., εἶναι ἡ πιὸ σωστὴ ἀπὸ κάθε ἄποψη, περιλαμβανομένης καὶ τῆς θεωρίας τῆς ἐξελίξεως. Αὐτὴ ἡ θέση βλέπει τὴ δημιουργία νὰ ὑπόκειται ἐξ ἀρχῆς στὴ θνητότητα -ποὺ ὀφείλεται, ὅπως εἴπαμε στὴν προηγούμενη διάλεξη, στὸ ὅτι ἡ δημιουργία ἔχει μιὰ ἀρχή- καὶ νὰ περιμένει τὴν ἔλευση τοῦ ἀνθρώπου, γιὰ νὰ ξεπεράσει τὴ δυσάρεστη αὐτὴ κατάσταση. Ἡ πτώση τοῦ Ἀδὰμ ἔφερε τὸ θάνατο ὄχι σὰν κάτι καινούργιο στὴ δημιουργία, ἀλλὰ σὰν τὴν ἀνικανότητα νὰ ξεπεράσει τὴν ἔμφυτη θνητότητά της. […]

Μητρ. Περγάμου Ἰωάννου Δ. Ζηζιούλα, Ἡ κτίση ὡς εὐχαριστία, θεολογικὴ προσέγγιση στὸ πρόβλημα τῆς οίκολογίας, ἐκδ. Ἀκρίτας, αˊ ἀνατ., Ἀθήνα 1998   

Παρασκευή, 1 Μαρτίου 2019

Ὁ Π. Κοροβέσης γιὰ τὴ σχέση ἀναρχισμοῦ-χριστιανισμοῦ


Στὴν Ὀρθόδοξη Ἐκκλησία ὁ Θεὸς εἶναι Ἄναρχος. Ὡς ἐκ τούτου τὸ βασίλειό του θὰ ἔπρεπε νὰ ὀνομάζεται Ἀναρχία. 

Ὁ Ἄναρχος Θεὸς τῶν Ἐξαρχείων

02.02.2019 Ἐφημερίδα τῶν Συντακτῶν




Σάββατο, 16 Φεβρουαρίου 2019

τὸ πλατωνικὸ δράμα


[…] Τὸ πλατωνικὸ δράμα ἐν προκειμένῳ ἔγκειται στὸ ὅτι, ἑνὼ ἡ βαθειὰ ἀπογοήτευση τοῦ Πλάτωνος λόγῳ τῆς ἄδικης ἐξόντωσης τοῦ Σωκράτη θὰ τὸν ὁδηγήσει καταρχὴν σὲ κάποιου εἴδους φιλοσοφικὸ ἀναχωρητισμό, μὲ τὴν ἐπινόηση ἑνὸς ἄλλου, ὑπερουράνιου κόσμου ἰδεώδους, τοῦ κόσμου τῶν Ἰδεῶν, καὶ τὴν ἐπινόηση στὴν συνέχεια τοῦ Ἔρωτος ὡς γέφυρας μεταξὺ τῶν δύο κόσμων, ἀκολούθως θὰ διαπιστώσει τὴν πλήρη ἀδυναμία ἀναγέννησης τῆς ἄρρωστης ἀνθρώπινης φύσης μὲ τὸν τρόπον αὐτό. Θὰ καταστεῖ λοιπόν, μετὰ τὴν νέα αὐτὴ βαθύτερη ἀκόμη ἀπογοήτευση, μέσα ἀπὸ μιὰ διαδικασία δραματικῆς ἐσωτερικῆς μεταστροφῆς πρὸς τὰ ἐγκόσμια, ἱδρυτὴς καὶ πατέρας τῆς ὁλοκληρωτικῆς πολιτείας, ταυτιζόμενος κατ’ οὐσίαν μὲ κείνους οἱ ὁποῖοι σκότωσαν κάποτε τὸν Σωκράτη, τὸν βαθειὰ ἐλεύθερο καὶ ἀντιολοκληρωτικὸ στοχαστὴ τῆς διαλεκτικῆς καὶ ἐρωτικῆς ἀναζήτησης τοῦ Ἀγαθοῦ.
[…] Ὁ Πλάτων στρέφεται στὴν (ὁλοκληρωτικὴ) διευθέτηση τοῦ ἀνθρώπινου βίου βαθειὰ ἀπογοητευμένος, ἀφοῦ ἡ σύγκραση Ἑνὸς καὶ κόσμου, ἡ Ἀνάστασή της, ἡ θέωσή της, μὲ τὴν πραγματική, ψυχοσωματικὴ μάλιστα, μετοχὴ στὸ Ἓν τοῦ φαίνεται -ἀνθρωπίνως- ἀδύνατη. Καὶ εἶναι σ’ αὐτὸ ἀκριβῶς ποὺ ἔγκειται ἡ βαθύτατα προφητική, θεολογική του μαρτυρία.
Μαρτυρία, ἐξ ἀντιθέτου, γιὰ τὸ ὅτι καμιὰ ἰδεαλιστικὴ ἀναχώρηση ἀπὸ τὸν κόσμο δὲν ἀρκεῖ πρὸς σωτηρία, ἀλλὰ ταυτόχρονα μόνον μιὰ πραγματικὴ καὶ ἀπόλυτη ὀντολογικὴ κοινωνία μὲ τὸ Ἓν/Ἀγαθὸ θὰ μποροῦσε νὰ ἀλλάξει, ὡς Ἐνσάρκωση πλέον τοῦ Ἀγαθοῦ, τὸν κόσμο…
[…] Ὁ πλατωνικὸς θεολογικὸς (καὶ πολιτικὸς) ὁλοκληρωτισμὸς εἶναι λοιπὸν μᾶλλον ἀγωνιώδης δίψα γιὰ θέωση τοῦ ὑλικοῦ κόσμου καὶ τῆς Ἱστορίας, θέωση ἀνέφικτη ἐξ ὁρισμοῦ, ποὺ τὸν ὠθεῖ σὲ καταστροφικὸ ἐγκλεισμὸ τοῦ κοσμικοῦ Εἶναι μέσα στὴν θεότητα γιὰ τὴν ἀναγκαστική του σωτηρία. Πρόκειται ἴσως γιὰ τὸ μεγαλύτερο θεολογικὸ δράμα τῆς ἀρχαιότητας: ὁ μυστικὸς γίνεται Νομοθέτης γιὰ νὰ περισώσει τὰ ἴχνη τοῦ ἀνέφικτου μυστικοῦ του ὁράματος…

π. Νικόλαος Λουδοβῖκος, Θεολογικὴ ἱστορία τῆς ἀρχαίας ἑ
λληνικῆς φιλοσοφίας, βιβλίο αˊ, ἐκδ. Π. Πουρναρᾶ, Θεσσαλονίκη 2003
   

Κυριακή, 10 Φεβρουαρίου 2019

φόβος μπροστὰ στὴν ἐλευθερία

Ἀλέξανδρος Ἀνδρουλάκης

[…] Ἡ ἐκκλησιαστικὴ ζωὴ ὄντως δὲν μπορεῖ νὰ εἶναι ζήτημα νόμου ἀλλὰ ἐλευθερίας καὶ χάριτος. Ὁ Χριστός, χωρὶς καμία ἐξουσία, ἄλλαξε τὸν κόσμο. Ἔθεσε νέα ἀρχὴ στὴν πορεία τῆς ἀνθρώπινης ἱστορίας χωρὶς καμιὰ κρατικὴ κάλυψη. […]
 Τελικὰ ἡ ἐλευθερία στὸν πτωτικὸ ἄνθρωπο εἶναι βάρος παρὰ χαρά. Ἡ ἐλευθερία συνεπάγεται εὐθύνη, γεγονὸς ποὺ φέρει ἄγχος καὶ φόβο. Ὁ πτωτικὸς ἄνθρωπος προτιμᾶ τὴν πρόσκαιρη ἀσφάλεια παρὰ τὴν ἐλευθερία. Χρειάστηκε ὁ Χριστὸς γιὰ νὰ ἀντιστρέψει αὐτὴ τὴν κατάσταση. Ἡ πολιτεία καὶ ἡ ἐξουσία εἶναι μέσα παροχῆς προκατασκευασμένης σιγουριᾶς. Γι’ αὐτὸν τὸν λόγο πολλοὶ ταυτίζουν πίστη καὶ πατρίδα, Ἐκκλησία καὶ πολιτεία. Ὁ φόβος μπροστὰ στὴν ἐλευθερία γεννᾶ τὸν πόθο γιὰ τὴν ἐξουσία. Ὁ Ἔριχ Φρὸμ λέγει ὅτι ὁ πόθος τῆς ἐξουσίας δὲν πηγάζει ἀπὸ δύναμη, ἀλλὰ ἀπὸ ἀδυναμία. Φοβᾶται ὁ ἀδύναμος, ὁ ἐγωιστής. Αὐτὸς ποὺ δὲν εἶναι σὲ σχέση. Φοβᾶται ὁ μισός. […]
Νομίζω ὅτι ὁ φόβος μὴν πάθει κάτι ἡ Ἐκκλησία οὐσιαστικὰ δὲν κρύβει ἐνδιαφέρον γι’ αὐτήν, ἀλλὰ ἀγωνία νὰ μὴν βρεθεῖ ὁ φοβούμενος στὴν κρίσιμη στιγμὴ ὅταν θὰ φανερωθεῖ ὅτι δὲν πιστεύει στὸν Θεό. Ἡ τάση προστασίας τῆς Ἐκκλησίας οὐσιαστικὰ καμουφλάρει τὴ διάθεση καὶ ἀπόφαση τοῦ κάθε πιστοῦ, ἢ καὶ ὁλόληρης κοινότητας, νὰ ἀποφύγει πάσῃ θυσίᾳ νὰ ἔλθει ἀντιμέτωπος μὲ τὸ ἐνδεχόμενο τοῦ μαρτυρίου καὶ τοῦ διωγμοῦ. Θέλει μὲ κάθε τρόπο νὰ διαψεύσει τὸν Κύριο, ὁ ὁποῖος ἔλεγε «εἰ ἐμὲ ἐδίωξαν, καὶ ὑμᾶς διώξουσι» (Ἰωάν. 15, 20). […]
Πάντως, ὁ Χριστὸς μιὰ καὶ μοναδικὴ φορὰ χρησιμοποίησε τὴ «βία», καὶ τὴν χρησιμοποίησε ἐναντίον ὅσων ἐμπορεύονταν τὴν πίστη, ἐναντίον τοῦ ἱερατείου καὶ ὄχι ἐναντίον κάποιας κοσμικῆς ἐξουσίας. […]

Ἀλέξανδρος Κατσιάρας - Μάρω Βαμβουνάκη, Ὅταν ὁ Θεὸς πεθαίνει, μιὰ συζήτηση, ἐκδ. Δόμος, Ἀθήνα 2003