Σάββατο, 25 Μαρτίου 2017

λαϊκὴ συμβολικὴ καὶ ἐπανάσταση

Θεοχάρης Μορὲς

Ἡ λαϊκὴ συμβολική, ὑπόγεια καὶ κρυμμένη, ἦταν ἔτσι μία ἐπαναστατικὴ συμβολικὴ ποὺ ἐπίκεντρο εἶχε τὴν ἀπελευθέρωση τοῦ ἀνθρώπου.
Στὴν παραδοσιακὴ συμβολικὴ ὁ ἄνθρωπος ἐξανθρωπίζει, δυνάμει ὑποτάσσει τὴν ἀπρόσωπη φύση, ἑνοποιεῖ, ἀκόμα, μὲ τὴν Πράξη του τὸ διασπασμένο, τὸ διχασμένο συλλογικὸ σῶμα μας, συνειδητοποιώντας ὅλο καὶ περισσότερο, μεθοδικὰ προχωρώντας μὲ τὴ νόηση ὅλο καὶ πιὸ πολὺ δίπλα στὶς αἰσθήσεις, στὴν ἐκπλήρωση τῶν προαιώνιων πόθων του νὰ καρπωθεῖ τὴν ὅλη ὕλη –νὰ γίνει «ἰσόθεος».
[…] Ἡ ἀλλοτρίωση τοῦ λαϊκοῦ φρονήματος, ὡστόσο, ἐπηρεάζει καὶ ὁδηγεῖ στὴν ἀναπηρία τοῦ ἐθνικολαϊκοῦ καὶ ἐπαναστατικοῦ φρονήματος, ἡ ἀδυναμία αὐτοσυνείδησης ποὺ γεννᾶ ἡ ἀναπηρία τῆς αὐτοπραξίας καταλήγει στὸ νὰ δυσκολεύεται ἡ Ἀριστερά, στὴν πάλη γιὰ τὴν ἀνοικοδόμηση τῆς συντριμμένης μέσα ἀπὸ τὴν ἐξάρτηση πολιτιστικῆς ταυτότητας τοῦ λαοῦ μας. Ἡ Ἀριστερά, ἡ ἀνάπηρη παραγωγὴ τῆς Πράξης της, ἡ ἀνάπηρη παραγωγὴ τοῦ Λόγου της  -τῆς Θεωρίας της- δυσκολεύεται στὸ νὰ συνειδητοποιήσει πὼς ἡ ἀνοικοδόμηση μιᾶς ταυτότητας ἐθνικῆς καὶ λαϊκῆς πρέπει νὰ εἶναι συνάρτηση ἀναγκαστικὰ τῆς ἐμβάθυνσης στὴ διαχρονικὴ Πράξη τοῦ λαοῦ, τῆς διαλεκτικῆς διασύνδεσης τοῦ παραγμένου πλούτου τοῦ λαοῦ καὶ στὸ πεδίο τῆς ἰδεολογίας μὲ τὶς ἀναζητήσεις, τὶς ἀγωνίες, τοὺς προβληματισμοὺς τοῦ σήμερα, στὸ διεθνῆ τόσο ὅσο καὶ στὸν ἑλλαδικὸ χῶρο. […]
Ἡ Ἀριστερά, ἡ Ἐπανάσταση, γιὰ νὰ γίνει πάλι δραστική, γιὰ νὰ ἀγκαλιάσει ὄχι τὸ σημερινὸ ποσοστὸ μιᾶς προωθημένης μειοψηφίας ἀλλὰ τὶς πλατιὲς μάζες τοῦ λαοῦ μας, μήπως πρέπει νὰ μάθει νὰ διασυνδέει τὴ λαϊκὴ συμβολική, τὸ λαϊκὸ φρόνημα τὴν προφιλοσοφικὴ αὐθόρμητη λαϊκὴ γλώσσα μὲ τὴ νέα συμβολική, τὴ νέα ὀργανικὴ γλώσσα του, τὴ Θεωρία τῆς Ἐπανάστασης; Μήπως πρέπει νὰ μάθει νὰ συνδέει διαλεκτικὰ, κριτικά, τὸν παραγμένο στὴ διαχρονικὴ Πράξη καὶ ἐκφρασμένο στὸ διαχρονικὸ Λόγο πλοῦτο τῆς πολυαίωνης Ἱστορίας μας, τοὺς λαϊκοὺς πόθους καὶ τοὺς λαϊκοὺς καημούς, ἀποκρυπτογραφώντας τους, ἰχνηλατώντας τὴν πηγή τους μέσα στὴν Ἱστορία, μὲ τὶς νέες ἀναζητήσεις, τὶς νέες ἀγωνίες, τοὺς καινούριους καημοὺς τοῦ κόσμου; […]


Κωστὴς Μοσκώφ, Ἡ διοργάνωση τοῦ ἐπαναστατικοῦ μας ὀνείρου, ἐκδ. Καστανιώτη, Ἀθήνα 1987

Κυριακή, 12 Μαρτίου 2017

στὸ ρίγος τοῦ ἐνδεχόμενου

φωτογραφία Σπυριδούλα Φιωτάκη

[…] Ἂν κανεὶς δὲν μπορεῖ νὰ πληροφορήσει γιὰ τὴ γλυκύτητα ποὺ ἔχει τὸ μέλι, ἐκείνους ποὺ δὲν τὸ γεύθηκαν ποτέ, πῶς ἄραγε μπορεῖ κανεὶς νὰ περιγράψει τὴν ἡδονὴ τῆς ἱερῆς χαρᾶς καὶ τῆς χάρης τοῦ Θεοῦ σ’ ἐκείνους ποὺ δὲν τὴ δοκίμασαν; Καὶ βέβαια, ἡ ἀρχὴ τοῦ πένθους μοιάζει μὲ ἐπιζήτηση μνηστείας μὲ τὸ Θεό, ποὺ σχεδὸν φαίνεται ἀδύνατη. Γι’ αὐτὸ καὶ ὅσοι ποθοῦν τὸν Νυμφίο, πενθοῦν βλέποντάς Τον νὰ μὴ συγκατατίθεται καὶ Τοῦ ἀπευθύνουν κάποια λόγια σὰν αὐτὰ ποὺ προηγοῦνται ἀπὸ τὴ μνηστεία. Καὶ κλαίγοντας σπαρακτικὰ Τὸν καλοῦν μὲ θρήνους, ἐπειδὴ δὲν εἶναι κοντά τους κι ἴσως δὲν ἔρθει ποτέ. Τὸ τέλος ὅμως τοῦ πένθους εἶναι ἡ τέλεια ἀγνὴ νυμφικὴ ἕνωση. […]

Ἁγίου Γρηγορίου τοῦ Παλαμᾶ, Πρὸς τὴ σεμνοτάτη μοναχὴ Ξένη, Φιλοκαλία τῶν ἱερῶν νηπτικῶν, μτφρ. Ἀντώνιος Γ. Γαλίτης, εκδ. Τὸ Περιβόλι τῆς Παναγιᾶς, τ. Δ´, Θεσσαλονίκη 31997


σημείωση Domenico: πολλοὶ ἐντοπίζουν διαφορὰ ἤθους μεταξὺ τῆς θυσίας τῶν κοινωνικῶν ἀγωνιστῶν καὶ τῆς ἀντίστοιχης τῶν χριστιανῶν μαρτύρων στὸ γεγονὸς ὅτι οἱ πρῶτοι δὲν διέθεταν ἴχνος ἰδιοτέλειας, καθὼς ἀπαρνοῦνταν τὴ ζωή τους χωρὶς καμία ἐλπίδα μετὰ θάνατον ἀπολαβῆς. Στὸ ἀπόσπασμα ὅμως τοῦ Ἁγίου Γρηγορίου τοῦ Παλαμᾶ καταπίπτει παταγωδῶς ἡ ἀντίληψη γιὰ τὴν ἐκκλησιαστικὴ γνησιότητα τῆς μισθαποδοτικῆς ἀναμονῆς. Γενεσιουργὸς αἰτία της δὲν εἶναι μόνο ἡ ἄγνοια τῶν θεμελιακῶν προϋποθέσεων τῆς ἐκκλησιοποιημένης βιοτῆς ἀλλὰ καὶ -ἴσως κυριώτερα -ἡ ἀστικὴ παρερμηνεία της στὴν πράξη ἀπὸ τοὺς ἴδιους τοὺς χριστιανούς.
Τὸ σχόλιο τοῦ Ἁγίου ὅτι ἡ ποθητὴ ἕνωση μὲ τὸν ἐραστὴ Θεὸ «ἴσως δὲν ἔρθει ποτέ» θραύει ὁριστικὰ ὄχι μόνο τὸ κίνητρο τῆς ἰδιοτέλειας ἀλλά, πολὺ περισσότερο, τὸ περιεχομένο μιᾶς εὐχείρωτης ἀπὸ τὸν ἀνταποδοτικὸ ὀρθολογισμὸ ἐλπίδας. Ὁ Ἅγιος ὑπονοεῖ σαφέστατα ὅτι ἀπαιτεῖται ἀπροσμέτρητος ὑπαρκτικὸς πόνος -ἀντάξιος τοῦ σωματικοῦ μαρτυρίου- κατὰ τὴν ἐλεύθερη ἀνταπόκριση στὴν ἀγαπητικὴ κλήση τοῦ Θεοῦ (μετάνοια)· τέτοιας αὐθυπέρβασης καὶ κενωτικῆς αὐταπάρνησης, ὥστε ὁ ἀθλητὴς τῆς πίστεως νὰ παλεύει καθ’ ἡμέραν μὲ τὴ συντριπτικὴ ἀγωνία ὅτι ὁ, κατὰ τὰ ἄλλα, καλῶν Νυμφίος, ἴσως καὶ νὰ μὴν συγκατατεθεῖ ποτέ! Ἡ ἔμπειρη ἀπόφανση ὅτι τὸ τέλος θὰ εἶναι τὸ ποθούμενο δὲν λειτουργεῖ ἀντιφατικὰ ἀλλὰ διευκρινιστικὰ τῆς ποιότητας ποὺ εἶναι ἀνάγκη νὰ διαθέτει ἡ ἀναζήτηση. Ἡ εὐόδωση τῆς ἀναστάσιμης μίξης θὰ συντελεστεῖ ἐφ’ ὅσον αὐτῆς θὰ προηγηθεῖ ἡ τελεία ἀποδόμηση τῶν ἐγωικῶν κατασκευῶν, ἕως τῆς παντελοῦς ἐξάλειψης ἀκόμη καὶ τῆς δικαιότερης προσδοκίας.    

Τελικὰ ὁ ἀθεϊσμὸς δὲν φαίνεται νὰ εἶναι προνόμιο τῶν ἀθέων… Ὑπάρχει καὶ ἡ ἐκδοχή τοῦ ἀθεϊσμοῦ, ποὺ διαγιγνώσκεται μὲ πόνο καὶ ὄχι μὲ μεγαλαυχία. Πιθανὸν αὐτοῦ τοῦ εἴδους ὁ ἀθεϊσμὸς νὰ εἶναι ἀδιαπέραστος, μέχρι τέλους ὅμως παραμένει μὲ πόνο κλητικός. Αὐτὴ ἡ ἡρωικὴ πάλη μὲ τὴν ἀπόγνωση μᾶλλον συνιστᾶ τὸ γονιμότερο ἔδαφος γιὰ νὰ εὐδοκιμήσει ἡ ἀτόφια πίστη, ἐκείνη ποὺ δὲν θὰ πιστεύει τίποτε παρὰ μόνον Ἐκεῖνον καὶ τὸ ἐρωτικό του αἴνιγμα.    

Σάββατο, 4 Μαρτίου 2017

ἡ εἰκόνα τῆς «ἀσύνετης» ζωῆς

Ἀντρέι Ρουμπλιώφ
[…] Ὁ παράξενος κι ἀσυνήθιστος χαρακτήρας τῆς εἰκόνας μοιάζει μὲ τὸν χαρακτήρα τοῦ εὐαγγελίου, γιατὶ τὸ εὐαγγέλιο εἶναι μιὰ ἀληθινὴ πρόσκληση ἔναντι κάθε τάξης καὶ κάθε ἀνθρώπινης σοφίας· «ἀπολῶ τὴν σοφία τῶν σοφῶν, καὶ τὴν σύνεσιν τῶν συνετῶν ἀθετήσω» (Α´ Κορ. 1, 19) λέει ὁ Κύριος μὲ τὸ στόμα τῶν προφητῶν Του ποὺ ἀναφέρει ὁ ἀπ. Παῦλος. Τὸ εὐαγγέλιο μᾶς καλεῖ στὴν ἐν Χριστῷ ζωή, ἐνῶ ἡ εἰκόνα ἀναπαριστᾶ αὐτὴ τὴν ζωή. Γι’ αὐτὸ τὸν λόγο χρησιμοποιεῖ καμμιὰ φορὰ σχήματα ἀφύσικα ποὺ ξαφνιάζουν, ὅπως καὶ ἡ ἁγιότητα, μερικὲς φορὲς χρησιμοποιεῖ ἀκραία σχήματα ποὺ μοιάζουν μὲ σαλότητα στὰ μάτια τοῦ κόσμου ὅπως οἱ διὰ Χριστὸν σαλοί. «Λένε πὼς εἶμαι τρελλός, ἔλεγε ὁ ἕνας ἀπὸ τοὺς δυό, ἀλλὰ χωρὶς τρέλλα δὲν μπαίνεις στὴ Βασιλεία τοῦ Θεοῦ (…). Γιὰ νὰ ζήσεις σύμφωνα μὲ τὸ Εὐαγγγέλιο πρέπει νὰ εἶσαι τρελλός. Ὅσο οι ἄνθρωποι θὰ εἶναι λογικοὶ καὶ μὲ καθησυχασμένα αἰσθήματα ἡ Βασιλεία τοῦ Θεοῦ δὲν θὰ ἔρθει στὴν γῆ.» (Ἀρχιμ. Σπυρίδων, Ἡ ἀποστολή μου στὴν Σιβηρία). Ἡ διὰ Χριστὸν σαλότητα καὶ τὰ σχήματα τῶν εἰκόνων ποὺ πολλὲς φορὲς προκαλοῦν ἐκφράζουν τὴν ἴδια εὐαγγελικὴ πραγματικότητα. Ἡ εὐαγγελικὴ προοπτικὴ ἀντιστρέφει τὴν προοπτικὴ τοῦ κόσμου κι ὁ κόσμος τῆς εἰκόνας εἶναι ἕνας κόσμος ποὺ μέσα του κυριαρχεῖ ὄχι ἡ ἀνθρώπινη ἠθική, οἱ λογικὲς κατηγορίες, ἀλλὰ ἡ Χάρη τοῦ Θεοῦ. Ἀπ’ Αὐτὴν προέρχεται ὁ ἱερατικὸς χαρακτήρας τῆς εἰκόνας, ἡ ἁπλότητά της, ἡ ὑπεροχή της, ἡ εἰρήνη της· ἀπ’ Αὐτὴν ὁ ρυθμὸς τῶν γραμμῶν της, ἡ χαρὰ τῶν χρωμάτων της. Ἡ εἰκόνα ἀντανακλᾶ τὴν προσπάθεια τῆς ἄσκησης καὶ τὴν χαρὰ τῆς νίκης. Εἶναι ὁ μετασχηματισμὸς τοῦ πόνου σὲ «χαρὰ τοῦ ζῶντος Θεοῦ». Εἶναι ἡ νέα τάξη μέσα στὴν καινὴ κτίση. […]   


Λεωνίδα Οὐσπένσκυ, Ἡ θεολογία τῆς εἰκόνας στὴν Ὀρθόδοξη Ἐκκλησία, μτφρ. Σπύρος Μαρίνης, ἐκδ. Ἁρμός, Ἀθήνα 1993

Παρασκευή, 24 Φεβρουαρίου 2017

Ὁ δράκος - Νίκος Κούνδουρος






- Τὸν ξέρει κανείς;
-Ὄχι!

Ἔτσι τραγικὰ λήγει ὁ πόθος γιὰ ταυτότητα. Τέσσερις ἀβάσταχτες λέξεις, ποὺ κανοναρχοῦσαν μιὰ γκρίζα ἀνώνυμη βιοτή, κατάφεραν νὰ καταπλακώσουν ὁριστικὰ πιὰ τὴν τελευταία προσπάθεια διαφυγῆς μὲ τοὺς ἐπικίνδυνους ὅρους τῆς κατασκευῆς. Ὁ καημὸς τοῦ προσώπου στὴν τροχιὰ μιᾶς ἀνέλπιστης εὐκαιρίας, τυχαίας, δηλαδὴ χωρὶς μόχθο, ἄρα κενῆς, καταποντίζεται στὸ βάθος τοῦ αὐτοπροκαθορισμοῦ.


 Domenico Gkortsakof

Σάββατο, 18 Φεβρουαρίου 2017

ὁ θάνατος ὡς Εὐχαριστία

Χρῆστος Μποκόρος

[…] Στὸ τέλος ὁ θάνατος καὶ τὸ σωματικὸ θάψιμο τοῦ πιστοῦ στὴ γῆ εἶναι ἡ τελευταία ἐπίγεια πράξη καθολικῆς προσφορᾶς. Δὲν ἀντιστέκεται μάταια στὸ θάνατο. Ἔμαθε ὅτι ἡ προσφορὰ εἶναι αὔξηση καὶ ζωή. Τώρα σὰν ἄρτος τὸ σῶμα του, ἀνενέργητο, προσφέρεται στὴν ἀνεξιχνίαστη θεία βουλή. Δὲν θάπτεται σὰν νεκρὸς νικημένος ἀπὸ τὴν ἀσθένεια ἢ τὸ χρόνο. Προσφέρεται πιὸ πολὺ ὡς δῶρο λειτουργικὸ ποὺ καθολικὰ δίδεται. Πέθανε ἑκούσια κατὰ τὴ θέληση, τὸ φόβο, τὴν κακία, πρὶν πεθάνει βιολογικά. Πέθανε κατὰ πάντα καὶ διὰ πάντα, σὲ ὅσα αὐτὸς διαφέντευε, γιὰ νὰ μπῆ μέσα του, Νοικοκύρης καὶ Ἀφεντικό, ὁ αἰώνιος καὶ Ἄφθαρτος. […]
Χρῆστος Μποκόρος
Ὁ θάνατος καὶ ἡ ταφὴ εἶναι εὐχαριστιακὴ πράξη προσφορᾶς καὶ καθαγιασμοῦ. Δὲν εἶναι στυγνὸ συμβάν, ἀλλὰ ἐπίτευξη τελικῆς προσφορᾶς γιὰ τὴν ἀνατολὴ ξένης ἐλπίδας καὶ ζωῆς.
Κάθε μιὰ Εὐχαριστία καταγγέλλει τὸ θάνατο τοῦ Κυρίου. Κάθε μιὰ Εὐχαριστία καταγγέλλει τὸ θάνατό μας καὶ τὸν ἀρραβῶνα τῆς αἰωνίου ζωῆς. Καὶ τοῦ πιστοῦ ὁ θάνατος καταγγέλλει τὴν Εὐχαριστία.
Ὅσο πιὸ πολὺ εἶναι θάνατος ἡ εὐχαριστιακὴ μετοχή, τόσο πιὸ πολὺ κερδίζει μέσα μας χῶρο καὶ κράτος ἡ ζωή. Ὅσο εἶναι θάνατος ἑκούσιος, τόσο νικᾶται ὁ θάνατος ὁ ἀναπόφευκτος ποὺ ἔρχεται. Ὅσο εἶναι πράξη ἐλευθερίας, τόσο μεταστοιχειώνει τὴν ἀνάγκη τὴν ἔσχατη σ’ ἐλευθερία αἰώνια.



Ἀρχιμ. Βασιλείου, Καθηγουμένου Ἱερᾶς Μονῆς Ἰβήρων, Εἰσοδικόν, Ἱ. Μ. Ἰβήρων 21996 

Πέμπτη, 16 Φεβρουαρίου 2017

Τάσος Λειβαδίτης - Μικρὴ ὑπαρξιακὴ παρένθεση

Κωνσταντίνος Λάβδας

Ποιὸς εἶσαι, λοιπόν, πίσω ἀπ’ τὸ πρόσωπο ποὺ ἡ κάθε μέρα τ’
ἀλλάζει,
ποιὸς εἶσαι πίσω ἀπ’ τὶς πράξεις ποὺ κάνεις τὴ μέρα, πίσω ἀπ’ τὶς
πράξεις ποὺ συλλογίζεσαι τὴ νύχτα.
Ἀρίθμητα πρόσωπα μέσα σου, καθένα ζητάει νὰ ὑπάρξει
σκοτώνοντας τὸ ἄλλο – ποιὸ εἶναι τὸ ἀληθινό; Ποιὸ εἶναι αὐτὸ τὸ
πρόσωπο
ποὺ κανεὶς καθρέφτης δὲν μπορεῖ νὰ σοῦ τὸ δώσει;
Ἁρπαγές, βιαιότητες, τρόμοι, ἐγκλήματα ποὺ δὲν ἔκανες
ὁρίζουν τὸ αἷμα σου. Κάθε χειρονομία σου εἶναι βαριὰ
ἀπὸ χιλιὰδες ξένα κι ἄγνωστα πεπρωμένα.
Ὅταν λὲς «μισῶ», ὁ πρῶτος φόνος τοῦ κόσμου ξαναγίνεται
μέσα σου
ἐνῶ ἀπ’ τὸ βάθος τῆς αὐτοθυσίας σου σὲ κοιτᾶνε εἰρωνικὰ
τ’ ἄγρυπνα, ἰδιοτελῆ μάτια
τοῦ τριχωτοῦ προγόνου σου.

Σάββατο, 4 Φεβρουαρίου 2017

ἡ ἐπιστήμη εἶναι μετάφραση


Χρῆστος Εὐσταθίου

 Ἡ ἐπιστήμη -καὶ ἀναφέρομαι στὶς θετικὲς ἐπιστῆμες (ὅλες οἱ ἄλλες ἀποτελοῦν μεγαλύτερες ἢ μικρότερες προσεγγίσεις στὸ φυσικομαθηματικὸ πρότυπο)- ἡ ἐπιστήμη, λοιπόν, γιὰ νὰ μιλήσω μεταφορικά, δὲν εἶναι γλώσσα, εἶναι μετάφραση, μιὰ ἀπὸ ἀμέτρητες ἄλλες μεταφράσεις. Ἂν ἡ πραγματικότητα ἔχει καὶ μιλάει τὴ γλώσσα της, ἡ ἐπιστήμη μεταφράζει τὴ γλώσσα τῆς πραγματικότητας στὴ γλώσσα τῆς ἐπιστήμης. Ἡ ἐπιστήμη δὲν εἶναι ἡ πραγματικότητα, εἶναι μιὰ (ἀπὸ πολλὲς ἄλλες) μετάφρασή της. Μεταφράζει ἡ ἐπιστήμη. Αὐτὸ κάνει. Μὲ τὸν τρόπο τὸν δικό της, φυσικά. Τὸ τελικὸ Ε=mc2 τῆς φυσικομαθηματικῆς ἐπιστήμης -ἡ ἐνέργεια (Ε) ἰσοῦται μὲ τὴ μάζα (m) ἐπὶ τὸ τετράγωνο τῆς ταχύτητας τοῦ φωτὸς (c)- εἶναι μετάφραση ἀπὸ τὴ γλώσσα τῆς πραγματικότητας στὴ γλώσσα τῆς ἐπιστήμης, δὲν εἶναι ἡ γλώσσα τῆς πραγματικότητας (δηλαδὴ ἡ ἐνέργεια ὅπως μιλάει στὴν πραγματικότητα). Εἶναι ὁ φυσικομαθηματικὸς τύπος τῆς ἐνέργειας, μιὰ μετάφραση. Ἡ γλώσσα τῆς πραγματικότητας -συνεχίζω τὴ μεταφορά- εἶναι ἡ ζωὴ καὶ ὁ κόσμος μέσα στὸν ὁποῖο ζῶμεν καὶ κινούμεθα καὶ ἐσμέν, νὰ τὸ ποῦμε ἔτσι, μιὰ γλώσσα ποὺ μιλιέται ἢ ποὺ τὴ μιλᾶμε μοναχὰ ζώντας καὶ ἔστοντας. Καὶ ὄχι μοναχὰ ἐμεῖς, ἀλλὰ ποὺ τὴ μιλοῦν καὶ οἱ πλανῆτες καὶ τὰ σκουλήκια καὶ ἡ ἀστρόσκονη ποὺ στροβιλίζεται μέσα «στὸ ἀπέραντον διάστημα» τοῦ Κάλβου, γλώσσα ποὺ τὴ μιλοῦν ὅλα τὰ πάντα, ποὺ τὴ μιλοῦν πῶς: ζώντας καὶ ἔστοντας. Ἀπὸ τὴ γλώσσα αὐτή, μὲ τὸν τρόπο τὸ δικό της, ὅσο καὶ ὅπου μπορεῖ (γιατὶ δὲν μπορεῖ παντοῦ), ἡ θετικὴ ἐπιστήμη μᾶς δίνει κάθε φορὰ τὴ μετάφραση πού, σὰν ὅλες τὶς μεταφράσεις, μπορεῖ νὰ εἶναι πότε περισσότερο καὶ πότε λιγότερο πιστή, πότε περισσότερο καὶ πότε λιγότερο βεβαιωμένη (μὲ τῆς θετικῆς ἐπιστήμης τὰ μέτρα βεβαιωμένη). Δὲν εἶναι ὅμως γλώσσα, γλώσσα τῆς πραγματικότητας, ποτὲ σὲ καμιὰ περίπτωση, ὅπως μπορεῖ νὰ φαντάζονται πολλοί. Μὲ τὴν ἐπιστήμη μεταφράζομε. Ὅποιος παίρνει τὴ μετάφραση γιὰ γλώσσα καὶ στὰ συμπεράσματα τῆς ἐπιστήμης δὲ διαβάζει μετάφραση, ἀλλὰ (φαντάζεται πὼς διαβάζει) τὸ πρωτότυπο, δὲν ξέρει ποῦθε πᾶν τὰ τέσσερα, ἂς πάει νὰ ξέρει ὅσες ἐπιστῆμες θέλει καί, ἀργὰ μἢ γρήγορα, τὸ τέλος τῆς ἀναζήτησής του θὰ ἀπομείνει γιὰ κλάματα καὶ θὰ «εἶναι ὁ νοῦς του ἔρμος κόσμος ποὺ χαλιέται» (Σολωμός).     

Ζήσιμος Λορεντζάτος, Collectanea, ἐκδ. Δόμος, Ἀθήνα 2009