Μ. Γλέζος - ἄμεση δημοκρατία

Θέμης Τσιρώνης, ὁ ἁη-λαὸς

[…] Ἡ ἐξουσία πρέπει νὰ προέρχεται ἀπὸ τὸ Λαό, νὰ ἀνήκει στὸ Λαὸ καὶ νὰ ἀσκεῖται ἀπὸ τὸ Λαό. Αὐτὴ εἶναι ἡ ἀπώτερη πραγματικότητα στὴν ὁποία πρέπει νὰ φτάσουμε. Ἡ καθαρὴ Ἄμεση Δημοκρατία. […] γιὰ τὴν ὁποία ἀγωνίζομαι, ἀγωνίστηκα καὶ θὰ ἀγωνίζομαι ὅλη μου τὴ ζωή, γιατὶ σὲ αὐτὴ δὲν ὑπάρχουν ἡγέτες καὶ ὅλος ὁ κόσμος εἶναι ἴσος καὶ πρέπει νὰ ἀντιμετωπίζεται ὡς ἴσος.

Ἀναμφίβολα, τὸ πιὸ κοντινὸ καθεστὼς στὴν Ἄμεση Δημοκρατία ποὺ ἀξιώνω, καὶ στὴν ὁποία εἶχα τὴν τύχη νὰ μπορέσω νὰ συμμετέχω, ὑπῆρξε τα’ Ἀπεράθου, τὸ χωριὸ ὅπου γεννήθηκα καὶ μεγάλωσα. Σὲ αὐτὸ εἴχαμε Ἄμεση Δημοκρατία ἀπὸ τὸ 1987, ὅταν μὲ ἐξέλεξαν Πρόεδρο τῆς Κοινότητας, ἕως τὸ 1999, χρονιὰ κατὰ τὴν ὁποία ἡ ἑλληνικὴ νομοθεσία ἄλλαξε καὶ ἡ γενέτειρά μου προσαρτήθηκε σὲ μιὰ ἄλλη ἀνώτερη διοικητικὴ περιφέρεια, στὸ Δῆμο Δρυμαλίας Νάξου, καὶ σήμερα στὸ Δῆμο Νάξου, κάτι ποὺ μᾶς ἔκανε νὰ χάσουμε τὰ ἡνία τῆς λήψης ἀποφάσεων σὲ ζητήματα ποὺ ἐπρόκειτο νὰ ἐπηρεάσουν τὴν καθημερινότητά μας. Τὴ δεδομένη στιγμὴ χάθηκε ἡ οὐσία τῆς ἴδιας μας τῆς δημοκρατίας πραγματικὰ ἄμεσης ποὺ μὲ τὴν προσπάθειά μας ἐπιτύχαμε νὰ χτίσουμε γιὰ δώδεκα χρόνια.

Τὸ σύστημα λειτουργοῦσε, σᾶς διαβεβαιώνω γι’ αὐτό. Ὑπῆρχε μεγάλη οἰκονομική, κοινωνική, πολιτικὴ καὶ πολιτιστικὴ ἀνάπτυξη… Προοδεύσαμε πρὸς ὅλες τὶς κατευθύνσεις καὶ ὁ κόσμος μὲ εὐχαριστοῦσε, κάτι πού, ὀφείλω νὰ ὁμολογήσω, μὲ κάποιον τρόπο μὲ δυσαρεστοῦσε, γιατὶ δὲν εἶμαι κανένας σωτήρας καὶ πολὺ λιγότερο ἕνας ἡγέτης. Γι’ αὐτὸ τὸ καλοκαίρι τοῦ 1989, δύο χρόνια μετὰ τὴν ἐκλογή μου, πῆρα τὴν ἀπόφαση νὰ παραιτηθῶ ἀπὸ τὴ θέση μου ὡς Πρόεδρος καὶ συμμετεῖχα ὡς μέλος τοῦ Κοινοτικοῦ Συμβουλίου, ἔτσι ὥστε μὲ τὴ χειρονομία μου, τὸ Χωριὸ νὰ δεῖ ὅτι εἶχα περιοριστεῖ μόνο στὸ νὰ τοὺς ἀποδείξω πῶς νὰ ἀσκοῦν τὴν ἐξουσία λήψης ἀποφάσεων. Ἀυτὴ ἦταν μοναδικὴ καὶ ἀποκλειστικὰ δική τους ὑπόθεση καὶ αὐτοὶ ποὺ τὴ χειρίζονταν ἦταν οἱ ἴδιοι. […]

Μανώλης Γλέζος, Ἀντισταθεῖτε, ἕνα μανιφέστο ἐνάντια στὴν ὑποταγή, Ἀθήνα 2017

ἡ καπιταλιστικὴ καὶ κομμουνιστικὴ θρησκεία τοῦ ἀτομισμοῦ

[…] Ὁ νεοφιλελευθερισμός, ποὺ χαρακτηρίζεται ὡς ἰδεολογία τῆς παγκοσμιοποιήσεως καὶ ἀποτελεῖ μετανεωτερικὴ μετεξέλιξη τοῦ καπιταλισμοῦ, δὲν ἔπαυσε καὶ στὴν μετεξέλιξή του νὰ διατηρεῖ τὸ «πνεῦμα τοῦ καπιταλισμοῦ». Τὸ πνεῦμα ὅμως τοῦ νεοφιλελευθερισμοῦ, ποὺ εἶναι πνεῦμα ἄκρατου ἀτομισμοῦ, ἔρχεται σὲ ἀντίθεση πρὸς τὸ κοινοβιακὸ πνεῦμα τῆς Ὀρθοδοξίας. Ἐδῶ βρίσκεται καὶ μιὰ μόνιμη αἰτία δυσαρμονίας τῶν ὀρθοδόξων λαῶν μὲ τοὺς λαοὺς τοῦ δυτικοῦ κόσμου καὶ κυρίως τοῦ προτεσταντικοῦ.

Τὸ πνεῦμα τῶν ὀρθοδόξων λαῶν δὲν ἐναρμονίζεται μὲ τὸ ἀτομοκρατικὸ δυτικὸ πνεῦμα. Ἡ Ὀρθοδοξία συμβάδιζε διαχρονικὰ μὲ τὸν κοινοτισμὸ ποὺ ἐπικρατοῦσε στὴν Νοτιοανατολικὴ Εὐρώπη καὶ τὴν Ἐγγὺς Ἀνατολή, ἐνῶ μὲ τὴν σύμπραξή της ἀναπτύχθηκε ὁ πολύμορφος καὶ πολύπλευρος κοινοτισμὸς τοῦ ἀπόδημου Ἑλληνισμοῦ. Τὸ πνεῦμα αὐτὸ βρίσκεται πλησιέστερα πρὸς τὸ κολλεκτιβιστικὸ πνεῦμα τοῦ σοσιαλισμοῦ ἢ τοῦ κομμουνισμοῦ. Γι’ αὐτὸ ἄλλωστε καὶ τὰ καθεστῶτα αὐτὰ βρῆκαν προσφορότερο ἔδαφος στὶς παραδοσιακὰ ὀρθόδοξες χῶρες. Παραταῦτα οὔτε τὸ κολλεκτιβιστικὸ αὐτὸ πνεῦμα ἐπιδοκιμάστηκε ἢ ἔγινε ἀποδεκτό, ὅπως ἀπέδειξαν καὶ τὰ πράγματα.

Τὸ κοινοβιακὸ πνεῦμα τῆς Ὀρθοδοξίας δὲν ἐκφράζεται μὲ τὸν κολλεκτιβισμὸ ἀλλὰ μὲ τὴν ὁμοψυχία, ποὺ ἀποτυπώθηκε μὲ τὸν πληρέστερο τρόπο στὸ πρωτοχριστιανικὸ κοινόβιο. Τὸ πνεῦμα αὐτὸ δὲν καλλιεργεῖται μὲ τὴν ἀναφορὰ σὲ κάποιον ἐξωτερικὸ σκοπὸ ἢ μὲ τὴν ἐπιδίωξη κάποιας ἀντικειμενικῆς ὠφέλειας, ἀλλὰ βιώνεται σὲ ἐπίπεδο προσώπων ὡς αὐτοσκοπός. Ὁ κολλεκτιβισμὸς δὲν δημιουργεῖ ὁμοψυχία, ἀλλὰ ἀποτελεῖ μία διαφορετικὴ μορφὴ ἀτομισμοῦ. Ὅπως εὔστοψα ἐπισημάνθηκε, «ὁ κολλεκτιβισμὸς ἀγνοεῖ τὸν πλησίον, μὲ τὴν εὐαγγελικὴ σημασία τῆς λέξεως, καὶ εἶναι ἡ συγκέντρωση τῶν ἀπομεμακρυσμένων ἀτόμων… ἀγνοεῖ τὴν ἀξία τοῦ προσώπου» (Μπερδιάγιεφ Ν. Βασίλειο τοῦ Πνεύματος καὶ Βασίλειο τοῦ Καίσαρα).

Ὁ καπιταλισμὸς καὶ ὁ κομμουνισμὸς δὲν περιορίζονται  μόνο στὴ διάρθρωση καὶ τὴν προώθηση τῆς οἰκονομίας, ἀλλὰ ἐκφράζουν καὶ μία ἀτομοκεντρικὴ ἰδεολογία ποὺ τείνει νὰ προσομοιωθεῖ μὲ τὴ θρησκεία. […]

Γεωργίου Ἰ. Μαντζαρίδη, Ἐκκλησία καὶ πολιτική, περ. Θεολογία, τ. 86, τεῦχος 1^ο Ιανουάριος-Μάρτιος 2015

καθολικὴ καὶ ἀρχέγονη κοινότητα

Φώτης Βάρθης

[…] ὅταν ὡς Μεμονωμένοι βυθιστοῦμε βαθιὰ στὸν ἑαυτό μας, τότε τελικὰ θὰ βροῦμε στὸν ἐσώτερο πυρήνα τῆς κρυμμένης οὐσίας μας τὴν πιὸ ἀρχέγονη καὶ πιὸ καθολικὴ κοινότητα: τὴν κοινότητα μὲ τὸ ἀνθρώπινο γένος καὶ μὲ τὸ σύμπαν. Ὅποιος ἔχει ἀνακαλύψει αὐτὴ τὴν εὐτυχῆ κοινότητα στὸν ἑαυτό του ἔχει πλουτίσει καὶ εὐτυχήσει γιὰ πάντα κι ἔχει ὁριστικὰ ἀπομακρυνθεῖ ἀπ’ τὶς κοινὲς συμβατικὲς κοινότητες τοῦ σύγχρονου κόσμου. […]

Ὁ δρόμος ποὺ πρέπει νὰ πάρουμε γιὰ νὰ ἔρθουμε σὲ κοινότητα μὲ τὸν κόσμο δὲν ὁδηγεῖ πρὸς τὰ ἔξω ἀλλὰ πρὸς τὰ μέσα. Πρέπει ἐπιτέλους ν’ ἀντιληφθοῦμε ὅτι ἐμεῖς δὲν παρατηροῦμε ἁπλὰ καὶ μόνο τὰ κομμάτια τοῦ κόσμου, ἀλλὰ ὅτι εἴμαστε καὶ οἱ ἴδιοι ἕνα κομμάτι τοῦ κόσμου. Ὅποιος θὰ μποροῦσε νὰ κατανοήσει ἐντελῶς τὸ λουλούδι, θὰ κατανοοῦσε τὸν κόσμο. Μόνο ὅταν ἐπιστρέψουμε πλήρως στὸν ἑαυτό μας θὰ βροῦμε τὸ σύμπαν αὐτούσιο. […]

Ἡ ὑπόδειξη, τὴν ὁποία συνεχῶς συναντᾶμε, εἶναι ὅτι κάποιος μπορεῖ νὰ γίνει Θεός, ὅτι κάποιος, ἀντὶ νὰ γνωρίσει τὸν κόσμο, μπορεῖ νὰ γίνει ἢ νὰ εἶναι κόσμος ὁ ἴδιος. Αὐτὴ εἶναι ἴσως ἡ πιὸ βαθιὰ ἑρμηνεία τῆς χριστιανικῆς παράδοσης· καὶ εἶναι ἴσως ἡ πιὸ βαθιὰ σημασία αὐτοῦ ποὺ δίδαξε ὁ ἴδιος ὁ Ἰησοῦς, ὅταν ὁ Meister Eckhart βάζει τὸν Θεό, ὁ ὁποῖος εἶναι ταυτόχρονα ἄνθρωπος, νὰ μᾶς λέει: «Ἐγὼ ὑπῆρξα γιὰ σᾶς ἄνθρωπος· ἐσεῖς, ἂν δὲν εἶστε γιὰ μένα Θεοί, μὲ ἀδικεῖτε.» Ἂς κοιτάξουμε λοιπόν, πῶς θὰ μπορέσουμε νὰ βροῦμε τὸν κόσμο ποὺ ὑπάρχει μέσα μας. […]

Γκούσταβ Λαντάουερ, Τὸ μήνυμα τοῦ Τιτανικοῦ, ἐπιλεγμένα δοκίμια, μτφρ. Γιάννης Καραπαπᾶς, ἐκδ. Τροπή, Ἀγρίνιο 2000

Ὁ Γκουστὰβ Λαντάουερ καὶ τὸ ἔθνος τῆς κοινότητας

[…] Ὁ ἀναρχικὸς ἀντικρατισμός του ἀπεῖχε πολὺ ἀπὸ τὴν σχεδὸν φετιχιστικὴ ἀπόρριψη τοῦ κράτους, ἀπὸ τοὺς ὑπόλοιπους ἀναρχοσοσιαλιστές. Τὸ κράτος ἐπικράτησε διότι ὡς σχέση ἀποδείχθηκε πιὸ ἀποτελεσματική, ἀπὸ τὴ στιγμὴ ποὺ ἀτόνησαν οἱ ὀργανικοὶ κοινωνικοὶ θεσμοὶ ποὺ δημιουργοῦσαν σχέση ἀνάμεσα στοὺς ἀνθρώπους καὶ ἡ ἀναγκαία αὐτὴ σχέση ἔπρεπε νὰ ἐπιβληθεῖ μὲ καταναγκασμό, προκειμένου νὰ δίνει τὴν ὀργανικὴ σύνδεση τῶν ἀνθρώπων-πολιτῶν μεταξύ τους.

Ἡ κατάργηση τοῦ κράτους ἔρχεται ὅταν ἐνεργοποιοῦνται καὶ γίνονται λειτουργικὲς αὐτὲς οἱ κοινωνικὲς σχέσεις τῶν ἀνθρώπων μέσῳ ὀργανικῶν θεσμῶν τους. Ἔτσι, δὲν ἀρκεῖ ἡ καταστροφὴ τοῦ κράτους μὲ μιὰ ἁπλὴ πολιτικὴ ἐπανάσταση χωρὶς τὴν ἐνεργοποίηση αὐτῶν τῶν θεσμῶν. Τὸ κράτος μπορεῖ νὰ ἀντικατασταθεῖ ἀπὸ αὐτὸ ποὺ ὀνόμαζε «Volk» καὶ τὸ ὁποῖο δὲν εἶναι ἀκριβῶς ὁ λαός, ἀλλὰ τὸ πρωτογενὲς ἔθνος ἀνθρώπων κάθε χώρας, δηλαδὴ ὅλα αὐτὰ ποὺ ἑνώνουν ἀνθρώπους, ὀμάδες καὶ κοινότητες ἀνθρώπων. Τὸ κράτος καταργεῖται ὅταν βαθμιαία τὸ λαϊκὸ κοινωνικὸ σῶμα ἀναλαμβάνει τὴ δυνατότητα δημιουργίας μιᾶς σωστῆς κοινωνικῆς σχέσης βασισμένης στὴν ἐλευθερία τῆς ἐπιλογῆς. […]

Ὁ λαός-ἔθνος ἐνυπάρχει στὴν κοινωνία ἀλλὰ δὲν λειτουργεῖ, βρίσκεται σὲ ὕπνωση. Ἡ «λαϊκὴ ἑνότητα» αὐτὴ θὰ ξυπνήσει μέσα ἀπὸ τὴν ἐξέλιξη καὶ τὴν κυκλοφορία τῆς σύγχρονης πραγματικότητας καὶ παραγωγῆς. Μόνο τότε ὁ πραγματικὸς σοσιαλισμὸς μπορεῖ νὰ διευρυνθεῖ. Βέβαια τὸ πέρασμα σὲ μιὰ ἄλλη κοινωνία δὲν ἐξαρτᾶται μόνο ἀπὸ μιὰ οἰκονομίστικη ἀνάπτυξη τῶν παραγωγικῶν δυνάμεων, ἀλλὰ ἔχει ἀνάγκη τὸ πνεῦμα τῶν ἀνθρώπων. Ὅπου πνεῦμα, εἶναι ἡ συνειδητοποίηση αὐτῆς τῆς ὀργανικῆς σύνδεσης τῶν ἀνθρώπων, ἡ ἀνάγκη τους νὰ ἑνωθοῦν ὀργανικὰ ὡς λαϊκὸ σῶμα. […]

Βασικὴ ἔννοια στὴ σκέψη τοῦ Λαντάουερ εἶναι τὸ ἔθνος, τὸ ὁποῖο δὲν εἶναι ἀνταγωνιστικὸ πρὸς ἄλλα ἔθνη, ὅπως ἡ ἀστικὴ κρατικοοικονομικὴ ἀντίληψη. Τὸ ἔθνος τοῦ Λαντάουερ εἶναι μιὰ συγκεκριμένη κοινωνικοϊστορικὴ πραγματικότητα. Ἡ ζωτικὴ ἐπαφὴ μὲ τὸ διαχρονικὸ κοινοτικὸ πνεῦμα καὶ τὰ κοινοτικὰ ἀγαθὰ ἀποτελεῖ χαρακτηριστικὸ τοῦ σοσιαλισμοῦ του. Τὸ κοινοτικὸ πνεῦμα εἶναι οὐσιαστικὰ ἡ δημιουργικὴ ἐπαναλειτουργία ὅλων τῶν παραδοσιακῶν μορφῶν ἄμεσων καὶ ὄχι καταπιεστικῶν σχέσεων. […]

Τὸ ἔθνος τῆς κοινότητας, ὁ ἀναρχοσοσιαλιστὴς Γκουστὰβ Λαντάουερ καὶ οἱ στοχασμοί του πάνω στὴν ἐθνικὴ ταυτότητα, ἐφημ. Ρήξη, ἀρ. φ. 123, 14/5/2016
tokoinonikoodofragma.wordpress.com

κοινοτικὴ αὐτοδιαχείριση στὴν κατοχὴ

Τάσσος

Πρῶτος ὁ Ἄρης, σὲ χρόνο ἀνύποπτο, στὴν ἱστορικὴ σύσκεψη τῆς 14^ης Μαΐου 1942 στὴ Λαμία -μία ἑβδομάδα προτοῦ βγεῖ στὸ βουνό- εἶχε θέσει τὸ θέμα τῆς αὐτοδιοίκησης τῶν περιοχῶν ποὺ θὰ ἐλευθερώνονταν, καὶ στὴ συνέχεια, μὲ μανικὴ σχεδὸν ἐπιμονή, προτρέπει τοὺς χωρικοὺς στὴν αὐτοδιαχείριση τῆς κοινοτικῆς ζωῆς τους. […]

Μπορεῖ ἡ εὐθύνη γιὰ τὴν τήρηση τῆς τάξης νὰ πέρασε στὸν ΕΛΑΣ, ἀλλὰ ὁ Ἄρης ἐπιδιώκει νὰ ἀποφασίζουν καὶ νὰ ἐνεργοῦν μόνοι τους οἱ χωρικοί. Τοὺς καλεῖ νὰ διακόψουν κάθε σύνδεση μὲ τὸν κρατικὸ μηχανισμὸ καὶ νὰ διαχειριστοῦν μόνοι τους τὶς ὑποθέσεις τους. Ἡ πρώτη, ἐμβρυώδης πράξη Λαϊκῆς Αὐτοδιοίκησης ἔγινε μὲ προτροπὴ τοῦ Ἄρη στὰ Βράχα Εὐρυτανίας· οἱ κάτοικοι συγκεντρώθηκαν καὶ ψήφισαν μὲ ἀνάταση χειρὸς τὸ Κοινοτικό τους Συμβούλιο. […]

Σὲ ἀνοιχτὴ συνέλευση οἱ κάτοικοι κάθε χωριοῦ ἐκλέγουν ἐλεύθερα μιὰ ἐπιτροπὴ ποὺ ἀναλαμβάνει τὴ διαχείριση ὅλων τῶν ὑποθέσεων τῆς κοινότητας. Ἔτσι ἡ προσωπικὴ ζωὴ τοῦ χωρικοῦ καὶ οἱ κοινὲς ὑποθέσεις συνδέονται· ἡ καθημερινότητα ἀρχίζει νὰ ἀποκτᾶ ἄλλο νόημα καὶ ἀξία. Ἡ λειτουργία τῶν πρώτων Λαϊκῶν Ἐπιτροπῶν καὶ τὰ θετικὰ ἀποτελέσματα ποὺ προέκυψαν βοήθησαν στὴ γρήγορη διάδοσή τους καὶ ἐπιπλέον στὴ συνειδητοποίηση τῆς δύναμης αὐτενέργειας τῶν ἀνθρώπων. […]

Ἡ Αὔρα Παρτσαλίδη ἀνεβαίνει ἀπὸ τὴν πρωτεύουσα στὸ βουνὸ καὶ μαγεύεται: «Δὲν ὑπάρχει οὔτε τὸ πιὸ μικρὸ καὶ ὀρεινὸ μικροχώρι τῆς Ρούμελης ποὺ νὰ μὴν ἔχει τὴν αὐτοδιοίκησή του καὶ τὸ λαϊκὸ δικαστήριο –αὐτὸ γίνεται καὶ στὴν ὑπόλοιπη Ἑλλάδα. (…) Ποιοὶ εἶναι στὴν αὐτοδιοίκηση, στὶς ἐπαρχιακὲς καὶ νομαρχιακὲς συνελεύσεις, ποιοὶ εἶναι οἱ δικαστές; Ἁπλοὶ ἄνθρωποι τοῦ λαοῦ, ἐργαζόμενοι. Εἶναι ἀγρότες, κτηνοτρόφοι, ἐργάτες, δάσκαλοι, διανοούμενοι, βιοπαλαιστές. Παρακολουθῆστε μιὰ ἐπαρχιακὴ συνέλευση, λ.χ. τῆς Εὐρυτανίας, καὶ θὰ νιώσετε τὴν ὠριμότητα τοῦ λαοῦ μας καὶ τὴν ἱκανότητά του νὰ κυβερνήσει».

Αὐτὴ ἡ κοινωνικὴ ὁμοθυμία ἀντιμετωπίστηκε ἀπὸ τοὺς παλιοὺς πολιτικοὺς τῆς Ἀθήνας σὰν μέγιστος κίνδυνος·

Διονύσης Χαριτόπουλος, Ἄρης, ὁ ἀρχηγὸς τῶν ἀτάκτων, ἐκδ. Ἑλληνικὰ Γράμματα, Ἀθήνα 2003

μιὰ κοινοτικὴ κριτικὴ τοῦ μαρξισμοῦ

[…] Ἡ σχέση τοῦ Καραβίδα μὲ τὸν μαρξισμὸ εἶναι πιὸ οὐσιαστική. Ἐνῶ ἀπορρίπτει τὸν κομμουνισμὸ ὡς σύστημα ἐναλλακτικὸ τοῦ καπιταλισμοῦ, κατ’ οὐσίαν κινούμενο στὴν ἴδια λογικὴ τῆς βιομηχανικῆς κοινωνίας, καὶ ἐνῶ θεωρεῖ τὸν σοσιαλισμὸ ἐπιφανειακὴ συγκάλυψη καὶ συμπτωματικὴ θεραπεία τῶν παθογενειῶν τοῦ καπιταλισμοῦ καὶ τὴν σοσιαλδημοκρατία ἕνα εἶδος ἀλυσιτελοῦς φιλανθρωπίας, δέχεται τὸν μαρξισμό, ἀλλὰ ὡς ερμηνευτικὸ σχῆμα μόνον τῆς δυτικῆς βιομηχανικῆς κοινωνίας. Υἱοθετεῖ, μάλιστα, δημιουργικὰ μέρος τῆς ὁρολογίας καὶ ὁρισμένα ἀναλυτικὰ ἐργαλεῖα του στὸ δικό του ἑρμηνευτικὸ σχῆμα. Κατὰ τὰ ἄλλα, ὁ Καραβίδας, ὅπως ἔχει ἐπισημανθεῖ κι ἀλλοῦ, εἶναι ὁ πρῶτος ποὺ ἀμφισβήτησε τὸν μαρξισμὸ ἐκ τῶν ἔσω, πολὺ πρὶν τὸν Καστοριάδη καὶ τὸν Ἀξελό, καὶ μάλιστα ὄχι ἀμφισβητώντας σὰν καὶ αὐτοὺς τὴν φιλοσοφικὴ καὶ πολιτική του ὁρολογία, ἀλλὰ τὴν ἐπάρκεια τῆς γενικώτερης κοινωνιολογικῆς του ἀνάλυσης καὶ τῆς ἱστορικῆς του θεώρησης. Πράγματι, ὁ Καραβίδας δὲν πολέμησε τὸν μαρξισμὸ ὡς ἀντεθνικὸ καὶ κοινωνικὰ ἐπικίνδυνο κατασκεύασμα, ἀλλὰ κατέδειξε τὴν ἀδυναμία ἐφαρμογῆς του στὶς συγκεκριμένες μὴ δυτικὲς περιπτώσεις. […]

Ὁ Κώστας Βεργόπουλος ἐκτιμᾶ ὅτι τὸ ἔργο τοῦ Καραβίδα «συνιστᾶ μιὰ ρωμαλέα προσπάθεια γιὰ τὴν διερεύνηση καὶ τὴν ὁριοθέτηση ἑνὸς "τρίτου δρόμου", πέρα ἀπὸ τὸν ατομοκεντρικὸ καπιταλισμὸ καὶ πέρα ἀπὸ τὴν ἀναπόφευκτη "σοσιαλιστικὴ" γραφειοκρατία». […]

Μελέτης Η. Μελετόπουλος, Κοινοτισμός, Τὸ ἔργο τοῦ Κωνσταντίνου Καραβίδα καὶ οἱ συγγενεῖς προσεγγίσεις, Ἐναλλακτικὲς Ἐκδόσεις, Ἀθήνα 2013

λευτεριὰ κοινοτικὴ (Θ. Ἀγγελόπουλος-Μεγαλέξαντρος)

ἡ παράδοση τοῦ κοινοτισμοῦ στὴν τουρκοκρατία

τὸ πολίτευμα τοῦ ἔρωτα

ἡ κοινότητα τοῦ ἑορτολογικοῦ σοσιαλισμοῦ

Χρῆστος Μποκόρος

[…] Τὸ ἐλεύθερο ἦθος τῆς δουλωμένης ρωμιοσύνης βρίσκεται στοὺς ἀντίποδες κάθε ἱστορικοῦ ὀρθολογισμοῦ καὶ κάθε πολιτικοῦ «φιλελευθερισμοῦ», ὅπως τὸν κήρυξε αὐτὸν τὸ φιλελευθερισμὸ ἡ γαλλικὴ ἐπανάσταση, ὁ εὐρωπαϊκὸς διαφωτισμὸς (Aufklärung) ἢ ὁ μαρξισμός. Ὁ φιλελευθερισμὸς τοῦ κοινωνικοὺ ἤθους τῆς Ὀρθοδοξίας, ὅπως βιώθηκε στὰ χρόνια τῆς τουρκοκρατίας, ἔγκειται σὲ μιὰ οὐσιαστικὴ καταξίωση τῶν λαϊκῶν ἀξιῶν, στὴν ἐφαρμογὴ μέσα στὸν κοινωνικὸ βίο τῶν κριτηρίων τῆς λαϊκῆς παραδόσεως καὶ τῆς αὐθεντικῆς λαϊκῆς πνευματικότητος. Ὁ λαὸς γιὰ τὴν Ὀρθοδοξία εἶναι ὁ θεματοφύλακας τῆς ἀλήθειας, καὶ κάτι περισσότερο: εἶναι τὸ σῶμα τῆς ἀλήθειας, ἡ ἐνσάρκωση τῆς ἀλήθειας, δὲν ὑπάρχει ἀλήθεια ἔξω ἀπὸ τὸ λαό. Ἀλλὰ ὁ λαὸς τῆς Ὀρθοδοξίας δὲν ἔχει καμιὰ σχέση μὲ τὸ «λαὸ» τῶν εὐρωπαϊκῶν ἐγχειριδίων τῆς κοινωνιολογίας· εἶναι ἡ κοινωνία τῶν προσώπων, ἡ λειτουργικὴ ἑνότητα τῶν πιστῶν, ἡ εἰκόνα τῆς ἀλήθειας τοῦ Τριαδικοῦ Θεοῦ, τὸ σῶμα τῆς Ἐκκλησίας. Αὐτὸ τὸ σῶμα εἶναι ἡ μόνη ἱστορικὴ δυνατότητα γιὰ τὴ φανέρωση ἑνὸς γνήσιου «σοσιαλισμοῦ» ποὺ σέβεται τὴν προσωπικὴ μοναδικότητα καὶ ἀναδεικνύει τὴ λειτουργικὴ ἑνότητα τῆς ἀνθρώπινης κοινωνίας. Εἶναι ἕνας «ἑορτολογικὸς σοσιαλισμὸς», ἕνα γιορταστικὸ ἦθος, ἡ ἔνταξη τῆς κοινωνικῆς ζωῆς στὸν εὐχαριστιακὸ κύκλο τῆς ἐκκλησιαστικῆς ζωῆς, στὸν καθημερινὸ μυστικὸ θρίαμβο τῆς Ἐκκλησίας πάνω στὸ παράλογο τῆς φθορᾶς καὶ τῆς διαιρέσεως τοῦ κόσμου. Ἡ προέκταση τῆς Εὐχαριστίας στὴν καθημερινὴ ζωὴ ἐλευθερώνει τὴν ἀνθρώπινη ἐργασία ἀπὸ τὴ δουλεία στὴν ἀνάγκη, δηλαδὴ στὸ ἀπολυτοποιημένο ἀτομικὸ συμφέρον, τὴ μεταμορφώνει σὲ προσωπικὴ σχέση, σὲ πράξη κοινωνίας. Τὸ κορύφωμα αὐτῆς τῆς σχέσεως καὶ κοινωνίας εἶναι ἡ γιορτή. Στὴν παραδοσιακὴ ἑλληνικὴ ζωὴ ἡ γιορτὴ εἶχε πάντοτε σὰν κέντρο τὴν ἐκκλησιαστικὴ μνήμη ἑνὸς ἁγίου, ἤταν πάντοτε μιὰ «πανήγυρις». Γύρω ἀπὸ αὐτὸ τὸ ἐκκλησιαστικὸ γεγονὸς ἀδελφωνότανε ὁ λαός, τραγουδοῦσε, χόρευε, συνέτρωγε· ἐκεῖ διαλύονταν οἱ διαφορὲς καὶ οἱ παρεξηγήσεις, ἐκεῖ γεννιώταν ὁ ἔρωτας καὶ θεμελιώνονταν οἱ καινούργιες φαμίλιες. Κανένας σοσιαλισμὸς ὀρθολογικὰ ὠργανωμένος δὲν μπόρεσε ὣς τώρα νὰ ἀναστήση αὐτὴ τὴν αὐθεντικὴ διάσταση τῆς λαϊκῆς γιορτῆς, νὰ ἀνταποκριθῆ στὴ βαθύτατη ἀνάγκη ποὺ ἔχει ὁ ἄνθρωπος γιὰ γιορτή. […]

Ἀλλὰ ἡ ἱστορικὴ αὐτὴ καὶ πολιτιστικὴ πραγματοποίηση τοῦ λειτουργικοῦ ἤθους τῆς Ὀρθοδοξίας ἐμφανίστηκε συνδεδεμένη μὲ μιὰ ὡρισμένη μορφὴ κοινωνικῆς ζωῆς, τὴν ἀγροτική, ποὺ εἶναι σήμερα πιὰ ξεπερασμένη. […]

Χρῆστος Μποκόρος

Ἂν οἱ τοπικὲς ἐκκλησίες ἀποφασίσουν νὰ ἐπανέλθουν στὴν αὐθεντικὴ ἀλήθεια τῆς Ἐκκλησίας, στὴ συνέχεια τῆς ἀποστολικῆς Παραδόσεως, δηλαδὴ στὴν ἐπανασύσταση τῆς ἐνορίας, τότε καὶ ἡ κοινωνικὴ - ἱστορικὴ διάσταση τοῦ λειτουργικοῦ ἤθους δὲν θὰ ἀργήση νὰ φανερωθῆ σὲ συγκεκριμένες πολιτιστικὲς πραγματοποιήσεις μέσα στὴ βιομηχανικὴ κοινωνία· πραγματοποιήσεις ποὺ τώρα δὲν μποροῦμε θεωρητικὰ νὰ τὶς προβλέψουμε. Ἐπανασύσταση τῆς ἐνορίας σημαίνει λειτουργικὲς τοπικὲς κοινότητες, ἀριθμητικὰ πολὺ περιωρισμένες, ὥστε νὰ εἶναι πραγματικὰ δυνατὴ ἡ κοινωνία καὶ ἡ σχέση τῶν πιστῶν μεταξύ τους καὶ μὲ τὸν ποιμένα τους. Καὶ  περιωρισμένες λειτουργικὲς κοινότητες σημαίνει ἀναπόφευκτα κατάργηση τῆς ἐπαγγελματικῆς ἱερωσύνης […]

Χρήστου Γιανναρᾶ, Ἡ ἐλευθερία τοῦ ἤθους, Ἀθήνα 1970

κοινότητα πάσχουσα

Ράλλης Κοψίδης 1962

Ἐνῶ ὁ ἑλληνικὸς Χριστιανισμὸς εἶχε συμμαχήσει μὲ τὸν Πλωτίνο, προκειμένου νὰ βγάλει τὸ ἑλληνικὸ Ἄτομο ἀπὸ τὴ δίνη τοῦ Γνωστικισμοῦ, πνευματικὸ σύμπτωμα τῆς ὁλοκλήρωσης-ἀποσύνθεσής του, ὁ λατινικὸς-δεσποτικὸς Χριστιανισμὸς συμμάχησε μὲ τὸν ἴδιο τὸν Πλάτωνα ὄχι μόνο ἐναντίον τοῦ μανιχαϊστικοῦ Γνωστικισμοῦ, (πρὶν γίνει Χριστιανὸς καὶ πλατωνικὸς ὁ Αὐγουστίνος ἦταν στρατευμένος μανιχαϊστής) ἀλλὰ καὶ ἐναντίον τοῦ ἀντιεξουσιαστικοῦ-κοινοτικοῦ ἑλληνικοῦ Χριστιανισμοῦ.

[…] Οἱ Ἕλληνες δέχονται τὸν αὐτοκρατορικὸ δεσποτισμὸ κάνοντας τὴν ἀνάγκη φιλοτιμία καὶ ὄχι ἐπειδὴ τὸν πιστεύουν. Τὸν δέχονται γιὰ πραγματιστικοὺς λόγους, ἐπειδὴ δὲν μποροῦν νὰ κάνουν διαφορετικὰ καὶ ἐπειδὴ φαίνεται νὰ εἶναι ἀποτελεσματικότερος ἀπὸ τὴ δημοκρατία, ὡς μηχανισμὸς ἀποτροπῆς τῆς βαρβαρικῆς ἀπειλῆς καὶ τῆς ἐσωτερικῆς ἀναρχίας. Μιὰ προσεχτικὴ ματιὰ στοὺς λόγους τοῦ Χρυσοστόμου, ἀλλὰ καὶ τῶν ἄλλων Ἑλλήνων Πατέρων, ἀρκεῖ νὰ πεισθεῖ κανεὶς ἀπολύτως περὶ αὐτοῦ. Ἡ σαφῶς διαφαινόμενη πολιτειακὴ μορφὴ πίσω ἀπὸ τὰ κείμενά τους εἶναι ἡ Πόλις καὶ ὄχι ἡ αὐτοκρατορία.

Ἡ αὐτονομία τῆς Ρωμανίας ἔναντι τῶν «βαρβάρων» ἔχει ὑποκαταστήσει τὴν αὐτονομία τῆς ἀρχαίας πόλης στὴ συνείδηση τῶν Ἑλλήνων. Ἡ ἀρχαία ἰδέα περὶ ἴσης μετοχῆς στὴ νέα αὐτὴ συλλογικὴ αὐτονομία ἐξακολουθεῖ νὰ εἶναι οἰκεία καὶ αὐτονόητη. Ἀπὸ τὴν ἐφαρμογή της ἐξαιρεῖται αὐτονοήτως μόνον ὁ Αὐτοκράτωρ. Καὶ ὅποιοι αὐτός, «κατ’ οἰκονομίαν», τοὺς προβιβάζει σὲ «πιὸ ἴσους». Ὅτι ὅμως δὲν ἔχουν, κατὰ βάθος, ἀποδεχθεῖ οἱ Ἕλληνες (οἱ Ρωμηοί) τὴ συγκεντρωτικὴ μονοπώληση τῆς οἰκουμενικῆς συλλογικῆς αὐτονομίας τὸ δείχνει ἡ στάση τους κάθε φορὰ ποὺ φαινόταν νὰ ἐξασθενεῖ ἡ βαρβαρικὴ περικύκλωση. Στὶς περιπτώσεις αὐτὲς ἡ συγκεντρωτικὴ ἐξουσία τείνει νὰ ἀποσαθρωθεῖ ἐν ριπῇ ὀφθαλμοῦ, δείχνοντας ἀκριβῶς τὸν ἀναρχικό (ἀτομοκεντρικό-μὴ κολλεκτιβιστικό) δυναμισμὸ τῆς ἑλληνο- ρωμαϊκῆς κοινωνίας.

Οἱ Ἕλληνες δὲν εἶχαν οὔτε μπόρεσαν νὰ ἀποκτήσουν αἴσθηση πολιτικῆς αὐθεντίας. Ἡ πίεση νὰ ἀποδεχθοῦν τὴν αὐθεντία τῶν Παπῶν ἁπλῶς θὰ τοὺς ἀναγκάσει νὰ διαρρήξουν τὶς σχέσεις τους μὲ τὴ λατινικὴ Δύση. Ἡ Ἐκκλησία τους εἶναι πολὺ διαφορετική: Δὲν ἔχει γενικὸ ἀρχηγό. Ἡ αὐθεντία τοῦ Πατριάρχη δὲν εἶναι μεγαλύτερη ἀπὸ ἐκείνη τοῦ τοπικοῦ ἐπισκόπου. Καὶ τῶν δύο δὲν εἶναι τίποτα μπρὸς στὴ χαρισματικὴ αὐθεντία τοῦ ταπεινοῦ ἀσκητῆ. Ἂν ὑπάρχει κάποιος φορέας αὐθεντίας, αὐτὸς εἶναι ἡ οἰκουμενικὴ Σύνοδος. Οἱ αποφάσεις της ὅμως τελοῦν ὑπὸ τὴν αἵρεση τῆς λαϊκῆς συναίνεσης. Ἀλλιῶς κηρύσσεται ληστρική. Ἂν ο αὐτοκράτορας εἶναι χαρισματικός, εἶναι σεβαστός. Ἀλλιῶς τὸν κοροϊδεύουν στὸν ἱππόδρομο καὶ στὰ σοκάκια. Τὶς πομπώδεις φράσεις περὶ ἱερότητας τοῦ αὐτοκρατορικοῦ θεσμοῦ, ποὺ συνοδεύουν τὸ αὐτοκρατορικὸ πρωτόκολλο, τὶς προορίζουν γιὰ τὸν ἐντυπωσιασμὸ τῶν βαρβάρων. Πράγματα, βεβαίως, τελείως ἀδιανόητα γιὰ τὸ λατινο-ρωμαϊκὸ πνεῦμα. 

Θεόδωρος Ἰ. Ζιάκας, Αὐτοείδωλον ἐγενόμην…, τὸ αἴνιγμα τῆς ἑλληνικῆς ταυτότητας, Εἰδικὴ εἰσαγωγή, ἐκδ. Ἁρμός, Ἀθήνα 2005  

κοινότητες καὶ κράτος

Ἱ.Ν. Ἁγίου Ἀνδρέα Περιστερᾶς, Μαρία Γεράρδη-Πασσαλῆ

Στὸ δοκίμιο «Αἱ κοινότητες τῆς Μακεδονίας καὶ ἡ Ἑλληνικὴ διοίκησις» (Πολιτικὴ Ἐπιθεώρησις, σελ. 630-631, 647-650), ὁ Ντίνος Μαλοῦχος ἐπισημαίνει ὅτι οἱ ἑλληνικὲς κοινότητες δημιούργησαν κατὰ τὴν Τουρκοκρατία ἕνα δεύτερο κράτος. Τὸ ὀθωμανικὸ δίκαιο, ἀγνοώντας τὴν πραγματικότητα τῶν κοινοτήτων, ἐπέτρεψε τὴ λειτουργία τους. Βέβαια οἱ κοινότητες ἀναπτύσσονται, καὶ μὲ τὴν ἀνάπυξή τους διασώζουν τὸν Ἑλληνισμό, κυρίως στὰ κεφαλοχώρια, ἐνῶ στὰ τσιφλίκια οἱ οἰκογένειες κολλήγων ἔχουν πολὺ περιορισμένες δυνατότητες αὐτονομίας. Οἱ μακεδονικὲς κοινότητες φροντίζουν γιὰ τὴν παιδεία, τὴ διαχείριση τῶν κοινοτικῶν βοσκοτόπων καὶ τῆς κοινοτικῆς περιουσίας, ἐνοικιάζουν τὶς ἰδιόκτητες γαῖες ποὺ εἶναι σὲ ἀγρανάπαυση, παρεμβαίνουν γιὰ τὴν εἰρηνικὴ ἐπίλυση τῶν διαφορῶν, ἐνῶ ἐκπροσωποῦν συλλογικὰ τοὺς χωρικοὺς στὴν τουρκικὴ διοίκηση. Οἱ κοινοτικοὶ ἄρχοντες ἐκλέγονται διὰ βοῆς ἀπὸ τοὺς ἀρχηγοὺς τῶν οἰκογενειῶν, σὲ ἐτήσια συνήθως συνέλευση ποὺ διεξάγεται στὴν πλατεία, στὸ σχολεῖο ἢ στὴν ἐκκλησία τοῦ χωριοῦ. Ὁ Μαλοῦχος ὑποστηρίζει ὅτι ἡ κοινοτικὴ ἐξουσία συνήθως κατείχετο ἀπὸ τοὺς τζορμπατζῆδες, δηλαδὴ τὴν τάξη τῶν εὐπορότερων χωρικῶν, μὲ τὴ μεγαλύτερη ἰδιοκτησία καὶ περίσσεια κεφαλαίων ποὺ στὶς περισσότερες περιπτώσεις ἐχρησιμοποιοῦντο τοκογλυφικά. Ὁ μόνος τρόπος ἀμύνης τῶν χωρικῶν ἦταν ἡ ἐκλογὴ νέων ἀρχόντων τῆς κοινότητας, ποὺ δὲν ἐλέγχονταν ἀπὸ τοὺς τζορμπατζῆδες, γεγονὸς ποὺ ὅπου ἐπραγματώθηκε εἶχε πολὺ θετικὰ ἀποτελέσματα γιὰ τὸ σύνολο τῆς κοινότητας.

Ἡ ἀπελευθέρωση τῆς Μακεδονίας, ἀντὶ νὰ εὐνοήσει τὶς κοινότητες, σήμανε τὸ ἄδοξο τέλος τους, ἐνῶ κατέστησε πανίσχυρους τοὺς  τζορμπατζῆδες. Σημειώνει δὲ ὁ Μαλοῦχος: «Ἡ ἑλληνικὴ διοίκησις ΗΓΝΟΗΣΕ τὰς κοινότητας. Ναί. Τὰς κοινότητας αὐτάς, ποὺ ἀπετέλεσαν μέχρι σήμερον ζῶντας ὀργανισμοὺς μέσα εἰς τὸ τουρκικὸ κράτος, ποὺ διετήρησαν διὰ τῶν σχολείων καὶ τῶν παραδόσεων τὸ φῶς τοῦ ἀρχαίου καὶ βυζαντινοῦ πολιτισμοῦ, ποὺ ἐχρησίμευσαν ὡς ρυθμισταὶ τῆς οἰκονομικῆς ζωῆς τῶν χωριῶν, πού, ἂν καὶ πολλάκις ὀλιγαρχούμεναι, διετήρησαν πάντοτε τὰς δημοκρατικὰς παραδόσεις, αὐτὰς τὰς κοινότητας, ποὺ εἰμποροῦσαν νὰ καταστοῦν τὰ κύτταρα ἑνὸς πραγματικοῦ πολιτισμοῦ στὴν Μακεδονίαν, ἡ ἑλληνικὴ διοίκησις τὰς ἠγνόησεν καὶ τὰς ἀγνοεῖ μέχρι σήμερον… Καὶ ἐν πρώτοις ἡ διοίκησις παρεγνώρισεν ἐντελῶς τὴν θεμελιώδη ἀρχὴν ἐπὶ τῆς ὁποίας ἐβασίζοντο αἱ κοινότητες, τουτ’ ἔστι τὸν θεσμὸν τῆς γενικῆς συνελεύσεως τῶν κατοίκων ἐξ ἧς ἀπέρρεεν ἡ διοίκησις τῆς κονότητος, καὶ καθιέρωσε τὸν ὑπὸ τῆς διοικητικῆς ἀρχῆς διορισμὸν τῶν παρέδρων καὶ συμβούλων τῶν κοινοτήτων… Οἱ χωρικοὶ σήμερον θεωροῦν τὸν πρόεδρον τῆς κοινότητος καὶ τὰ μέλη τοῦ κοινοτικοῦ συμβουλίου, τὰ διοριζόμενα ὑπὸ τοῦ νομάρχου ἢ ὑποδιοικητοῦ, ὡς κάτι ἐντελῶς ξένον πρὸς αὐτοὺς καὶ μᾶλλον θεωροῦν τὴν ἐπίσημον κοινότητα ὡς ὄργανον τοῦ Κράτους, παρὰ ὡς ἐκπροσώπησιν τοῦ χωριοῦ των.»

Σπύρος Κουτρούλης, Ἐθνισμὸς καὶ Κοινοτισμός, Ἐναλλακτικὲς ἐκδόσεις, Ἀθήνα 2004

θυσία - ἡ ἀπόδειξη τῆς ἐλευθερίας

Φ. Ντοστογιέφσκι

[…] Ὁ σοσιαλιστὴς στηρίζεται στὴ μεγάλη ἰδέα τῆς Ἐλευθερίας, τῆς Ἰσότητας, τῆς Ἀδελφότητας καὶ προσπαθεῖ νὰ τὴν πραγματοποιήσει. Μποροῦμε βέβαια νὰ ποῦμε ὅτι ἡ ἐλευθερία νοεῖται ὡς ἐλευθερία γιὰ ὅλους καὶ τὸ νὰ κάνεις ὅ,τι κάνεις στὰ πλαίσια τοῦ νόμου. Ἡ ἰσότης πάλι εἶναι ἰσότης ἐνώπιον τοῦ νόμου. Τὸ μεγάλο ὅμως πρόβλημα εἶναι ἡ Ἀδελφότητα. Τὸ δυσκολότερο. Ἀποτελεῖ πέτρα σκανδάλου μέχρι σήμερα στὴ Δύση. Ὁ δυτικὸς ἑρμηνεύει τὴν ἀδελφότητα ὡς τὴν κινητήρια δύναμη ὅλης τῆς ἀνθρωπότητας. Ἀλλὰ δὲν τὴν ἔχει. Παρ’ ὅλα αὐτά, ὁ δυτικός, ὁ σοσιαλιστὴς ἀποφασίζει νὰ δημιουργήσει ἀδελφότητα μὲ ὁποιοδήποτε τίμημα. Τὸ ἐρώτημα ποὺ παραμένει εἶναι ἂν ἡ ἀδελφότητα μπορεῖ νὰ φτιαχτεῖ. Γιατὶ ἡ Δύση καὶ ἰδιαίτερα ἡ Γαλλία ἔχει ἀναπτύξει σὲ μεγάλο βαθμὸ τὸ ἀτομικὸ στοιχεῖο, τὴν ἀτομικότητα, τὸν ἰδιώτη, τὴν προστασία τῶν ἀτομικῶν δικαιωμάτων, τὸ ἐγώ. Τὸ ἄτομο ἀποτελεῖ ἐκεῖ μεγάλη ἀξία. Αὐτὸ ὅμως εἶναι καὶ τὸ πρόβλημα: πῶς μπορεῖ νὰ δημιουργηθεῖ ἀδελφότητα, ὅταν ὁ καθένας ὑπεραμύνεται τοῦ ἐγώ του; Χρειάζεται μᾶλλον ἡ ἀντίστροφη κίνηση. Τὸ ἄτομο, τὸ ἐγώ, νὰ θυσιαστεῖ χάριν τῆς ἀδελφότητας. Ἀλλὰ ὁ ἄνθρωπος στὴ Δύση δὲν ξέρει ἀπὸ τέτοια πράγματα.

ὁ σαλὸς Ντομένικο τοῦ Ταρκόφσκι

Νομίζω πὼς μόνο ἡ ἑκούσια, ἐντελῶς ἐνσυνείδητη καὶ ἀπὸ κανένα ἀναγκασμένη θυσία τοῦ ἑαυτοῦ μας πρὸς ὄφελος ὅλων, ἀπὸ ἀγάπη, ἀποτελεῖ τὴν πιὸ μεγάλη ἀνάπτυξη τῆς προσωπικότητας, τὴν ἀνάπτυξη τῶν πιὸ μεγάλων δυνατοτήτων της, καὶ αὐτὸ σημαίνει τὴ μεγαλύτερη κυριαρχία πάνω στὸν ἑαυτό της. Εἶναι ἡ πιὸ τρανὴ ἀπόδειξη τῆς δικῆς μας ἐλευθερίας, τὸ ὅτι τὴν θυσιάζουμε γιὰ τοὺς ἄλλους. Καὶ αὐτὸ θεωρῶ ὅτι εἶναι ἡ μεγαλύτερη ἀνάπτυξη τῆς προσωπικότητας. Ἡ καλύτερη χρήση ποὺ μπορεῖς νὰ κάνεις τῆς προσωπικῆς σου ἐλευθερίας εἶναι νὰ τὴν προσφέρεις στοὺς ἄλλους.

Πῶς ὅμως θὰ γίνει αὐτό;

Κάθε ξεχωριστὴ προσωπικότητα, χωρὶς καμιὰ ἐσωτερικὴ βία, χωρὶς κανένα ὑπολογισμὸ καὶ συμφέρον θὰ πεῖ στὸν ἑαυτό της μπροστὰ στὴν κοινωνία: εἴμαστε δυνατοὶ ὅταν εἴμαστε ἑνωμένοι. Πᾶρτε με ἐμένα ὁλόκληρο, πᾶρτε ὅ,τι θέλετε ἀπὸ μένα, μὴ μὲ σκέπτεστε, μὴ νομίζετε ὅτι θὰ μὲ πειράξουν οἱ νόμοι, θυσιάζω ὅλα γιὰ σᾶς καὶ αὐτὸ νὰ θέλετε, γιατὶ ἡ μεγαλύτερη εὐτυχία εἶναι νὰ τὰ θυσιάσω ὅλα γιὰ σᾶς καὶ αὐτὸ μὴ σᾶς εἶναι ἐπιζήμιο. Ἐγὼ θὰ θυσιάσω τὸν ἑαυτό μου μέχρι πλήρους ἀποπροσωποποίησης, γιὰ νὰ ἀνθίσει ἡ ἀδελφότητα καὶ νὰ μείνει. Καὶ ἡ ἀδελφότητα θὰ ἀπαντήσει: Ὄχι, μᾶς δίνεις πολλά. Αὐτὰ ποὺ μᾶς δίνεις, ἀκόμα κι ἂν λὲς ὅτι ἔτσι εἶσαι εὐτυχισμένος, δὲν ἔχουμε δικαίωμα νὰ στὰ πάρουμε. Γιὰ μᾶς εὐτυχία εἶναι νὰ πονᾶ ἡ καρδιά μας γιὰ τὴ δική σου εὐτυχία. Πάρτα ὅλα ἀπὸ μᾶς. Ἐμεῖς θέλουμε νὰ φροντίσουμε γιὰ τὴν εὐτυχία σου, γιὰ νὰ εἶσαι ἐντελῶς ἐλεύθερος. Νὰ αὐτοδιοικεῖσαι καὶ νὰ μὴ φοβᾶσαι κανένα ἐχθρὸ καὶ καμιὰ δύναμη φυσικὴ ἢ ἄλλη. Εἴμαστε ὅλοι κοντά σου, σοῦ ἐγγυόμαστε τὴν ἀσφάλειά σου, γιατὶ εἴμαστε ἀδέλφια σου· ἔτσι εἴμαστε δυνατοί· καὶ θέλουμε ἐσὺ νὰ εἶσαι πλήρης καὶ δυνατός. Ὅταν, λοιπόν, ὑπάρχει μιὰ τέτοια σχέση τοῦ ἑνὸς μὲ τὸν ἄλλο, ὅταν «ἀγαπᾶμε ἀλλήλους» ὅλα τὰ ἄλλα θὰ προστεθοῦν, θὰ ἔρθουν ἀπὸ μόνα τους. […]

Φ. Ντοστογιέφσκι, Χειμωνιάτικες σημειώσεις γιὰ καλοκαιρινὲς ἐντυπώσεις

μαθαίνοντας τὴ λευτεριὰ

Κ. Μπαλάφας

Στὶς περιοχὲς ποὺ ἀπελευθέρωνε ὁ ΕΛΑΣ, τὰ δύο τρίτα τῆς χώρας, ὁ λαὸς ἔπαιρνε τὴν ἐξουσία στὰ χέρια του. Γιὰ πρώτη φορὰ στὴ νεώτερη ἱστορία μας λειτουργοῦσε ἡ ἄμεση δημοκρατία, μὲ πολλὲς ἐλλείψεις, περισσότερες ἀτέλειες καὶ μεγάλα λάθη. Ἀλλὰ τότε μάθαινε ὁ λαὸς νὰ ζεῖ ἐλεύθερος!...

ἀρχιμ. Γερμανὸς Κ. Δημᾶκος, Στὸ βουνό, μὲ τὸν Σταυρό, κοντὰ στὸν Ἄρη, Τρίκαλα-Ἀθήνα 2005

Π. Κροπότκιν - ἡ θρησκεία τῆς ἐποχῆς

Τὶ ὠφελεῖς, πολλοὺς πτωχοὺς ποιῶν, καὶ ἕνα παραμυθούμενος;

(PG 46, 445 Β)

Ἕκαστος περιεργαζέσθω τοὺς γείτονας. Μὴ ἀφῇς παρ’ ἄλλον θεραπευθῆναι τὸν ἐγγύς σου.
 (PG 46, 457 D)

Ἁγιος Γρηγόριος Νύσσης, Κατὰ τοκιζόντων

Ἡ ἀπορρόφηση ὅλων τῶν κοινωνικῶν λειτουργιῶν ἀπὸ τὸ κράτος εὐνόησε τὴν ἀνάπτυξη ἑνὸς ἀχαλίνωτου, στενόμυαλου ἀτομικισμοῦ. Καθὼς αὐξάνονταν οἱ ὑποχρεώσεις τῶν πολιτῶν ἀπέναντι στὸ κράτος, ἀνάλογα μειώνονταν οἱ ὑποχρεώσεις ποὺ εἶχαν ὁ ἕνας ἀπέναντι στὸν ἄλλο. Στὸ πλαίσιο τῆς συντεχνίας –καὶ στὸ Μεσαίωνα ὅλοι ἀνῆκαν σὲ μιὰ συντεχνία ἢ ἀδελφότητα- δύο ἀδελφοὶ ὄφειλαν νὰ προσέχουν, ὁ καθένας μὲ τὴ σειρά του, ἕναν ἄλλο ἄρρωστο ἀδελφό· στὶς μέρες μας ἀρκεῖ νὰ δώσουμε στὸ γείτονά μας τὴ διεύθυνση τοῦ πλησιέστερου πτωχοκομείου. Στὶς κοινωνίες τῶν βαρβάρων, ἂν παρακολουθοῦσες τὴ μάχη μεταξὺ δύο ἀνθρώπων ποὺ προέκυψε ἀπὸ διαφωνία τους χωρὶς νὰ παρέμβεις γιὰ νὰ τὴ σταματήσεις, ἀντιμετωπιζόσουν κι ἐσὺ ὡς δολοφόνος. Ἀλλά, σύμφωνα μὲ τὴ θεωρία τοῦ κράτους ὡς προστάτη τῶν πάντων, ὁ παρατηρητὴς δὲν χρειάζεται νὰ παρεμβαίνει. Κι ἐνῶ στὴ βαρβαρικὴ γῆ τῶν Ὀτεντότων θεωρεῖται σκάνδαλο νὰ φᾶς προτοῦ φωνάξεις τρεῖς φορὲς γιὰ νὰ διαπιστώσεις ἂν ὑπάρχει κάποιος ποὺ θέλει νὰ μοιραστεῖ τὸ γεῦμα σου, τὸ μόνο ποὺ πρέπει νὰ κάνει στὶς μέρες μας ὁ ἀξισέβαστος πολίτης εἶναι νὰ πληρώνει τὸ φόρο ὑπὲρ τῶν ἀπόρων καὶ νὰ ἀφήσει αὐτοὺς ποὺ πεθαίνουν ἀπὸ τὴν πεῖνα νὰ πεθάνουν ἀπὸ τὴν πεῖνα. Τὸ ἀποτέλεσμα εἶναι ἡ θεωρία ποὺ ὑποστηρίζει ὅτι οἱ ἄνθρωποι μποροῦν, καὶ ὀφείλουν, νὰ ἀναζητοῦν τὴ δική τους εὐτυχία χωρὶς νὰ ὑπολογίζουν τὶς ἀνάγκες τῶν ἄλλων ἀνθρώπων νὰ ἐπικρατεῖ θριαμβευτικὰ παντοῦ- στὸ δίκαιο, στὴν ἐπιστήμη, στὴ θρησκεία. Αὐτὴ εἶναι ἡ θρησκεία τῆς ἐποχῆς, καὶ ἡ ἀμφισβήτηση τῆς παντοδυναμίας της εἶναι μιὰ ἐπικίνδυνη οὐτοπία. Ἡ ἐπιστήμη διακηρύσσει ὅτι ὁ πόλεμος τοῦ ἑνὸς ἐναντίον ὅλων εἶναι ὁ νόμος τῆς φύσης καὶ τῶν ἀνθρώπινων κοινωνιῶν. Ἡ βιολογία ἀποδίδει τὴν ἐξέλιξη τοῦ ζωικοῦ κόσμου σ’ αὐτὸ τὸν πόλεμο. Ἡ ἱστορία ἐπιστρατεύει ἀνάλογη ἐπιχειρηματολογία· καὶ οἱ οἰκονομολόγοι, μὲ τὴν ἀφελῆ τους ἄγνοια, ἐντοπίζουν τὴν πρόοδο τῆς σύγχρονης βιομηχανίας καὶ μηχανικῆς στὶς «καταπληκτικὲς» ἐπιδράσεις τῆς ἴδιας ἀρχῆς. Τὸ ἴδιο τὸ θρησκευτικὸ κήρυγμα προάγει μιὰ θρησκεία ἀτομικιστική, ποὺ τὴ μετριάζουν κάπως οἱ φιλανθρωπικὲς σχέσεις μὲ τὸν διπλανό μας, ίδίως τὶς Κυριακές. «Πρακτικοὶ» ἄνθρωποι καὶ θεωρητικοί, ἐπιστήμονες καὶ ἱεροκήρυκες, νομικοὶ καὶ πολιτικοί, ὅλοι συμφωνοῦν σὲ ἕνα πρᾶγμα - ὅτι καὶ οἱ σκληρότερες ἐκδηλώσεις τοῦ ἀτομικισμοῦ μποροῦν νὰ ἀμβλυνθοῦν λίγο πολὺ ἀπὸ τὴ φιλανθρωπία, καὶ ὅτι αὐτὴ εἶναι μόνη σίγουρη βάση διατήρησης τῆς κοινωνίας καὶ τῆς προόδου ποὺ μέχρι τώρα ἔχει συντελεστεῖ.

Πιὸτρ Κροπότκιν, Ἀλληλοβοήθεια, ἕνας παράγοντας τῆς ἐξέλιξης, μτφρ. Εὐμορφία Στεφανοπούλου, ἐκδ. Καστανιώτη

κομμουνισμὸς ὑπὸ τὴ σκέπη τοῦ Ταξιάρχη

[…] Τὸ 19^ο αἰώνα καὶ μέχρι τὴν ἀπελευθέρωση τῆς Λέσβου, τὸ μοναστήρι τοῦ Ταξιάρχη ἀναλάμβανε νὰ πληρώνει τοὺς μισθοὺς τοῦ προσωπικοῦ του καὶ τῶν δασκάλων τῆς κοινότητας. Συμμετέχει στὰ ἔξοδα κατασκευῆς καὶ συντήρησης τοῦ ὁδικοῦ καὶ ὑδραυλικοῦ δικτύου τῆς κοινότητας. Ἔτσι ὁ Ταξιάρχης τοῦ Μανταμάδου μετέχει ἐνεργὰ στὴ ζωὴ τῆς κοινότητας.

[…] Τὸ κοινοτικὸ ἐλαιοτριβεῖο συνέχισε νὰ λειτουργεῖ μέχρι τὴ δεκαετία τοῦ 1960. Ὁ ρόλος του ἦταν διπλός: πρῶτον, νὰ ἀλέθει τὶς ἐλιὲς σὲ τιμὲς εὐνοϊκὲς γιὰ τοὺς παραγωγοὺς καὶ δεύτερον νὰ δίνει δουλειὰ στοὺς πιὸ φτωχοὺς ἀπὸ τοὺς κατοίκους τοῦ χωριοῦ. Μάλιστα, μετὰ τὸν ἐμφύλιο, τὸ κοινοτικὸ ἐλαιοτριβεῖο ἀποτέλεσε καταφύγιο γιὰ τοὺς κομμουνιστὲς τοῦ χωριοῦ ποὺ δὲν μπόρεσαν νὰ βροῦν ἀλλοῦ ἐργασία ἐξαιτίας τῶν πολιτικῶν τους φρονημάτων. […]

Σὲ αὐτὴν τὴ φάση ὀφείλουμε νὰ ἀπαντήσουμε στὸ βασικὸ ἐρώτημα τῆς ἐργασίας μας. Πῶς σ’ αὐτὴν τὴν κοινότητα τῶν φανατικῶν πιστῶν ὁ κομμουνισμὸς μπόρεσε νὰ βρεῖ γόνιμο ἔδαφος γιὰ νὰ ἀναπτυχθεῖ. Πῶς οἱ Μαναταμαδιῶτες μπόρεσαν νὰ κρατήσουν μιὰ ἰσορροπία ἀνάμεσα στὴν πίστη τους καὶ τὶς πολιτικοκοινωνικές τους ἀντιλήψεις; […]

«Οἱ ἄνθρωποι στὸ Μανταμάδο ἀνήκαν στὴν ἀριστερὰ γιατὶ ἦταν πολὺ φτωχοὶ ἀλλὰ καὶ γιατὶ ἦταν γεμάτοι καλοσύνη. Εἴμασταν ὅλοι κομμουνιστὲς ἀλλὰ πιστεύαμε καὶ στὸν Ταξιάρχη. Δὲν μποροῦσες νὰ ξεχωρίσεις αὐτὰ τὰ δυό. Μπορεῖ νὰ φαίνεται παράξενο ἀλλὰ ἐμεῖς δὲν εἴμασταν ἐνάντια στὴ θρησκεία. Εἴμασταν ἴσως πιὸ ἔξυπνοι ἀπ’ τοὺς ἄλλους.» (συνέντευξη μὲ τὴ Νίκη Κ.- συνταξιοῦχος ἐτῶν 65)

Ὅμως καὶ οἱ μὴ κομμουνιστὲς δὲν παρατήρησαν στοιχεῖα «ἀντιθρησκευτικότητας» στοὺς κομμουνιστές. Ὅπως μᾶς εἶπε ὁ Ἰγνάτις Κ.: «Κι οἱ κομμουνιστὲς πίστευαν στὸν Ταξιάρχη, ἔρχονταν στὴν ἐκκλησία καὶ σὲ ὅλες τὶς γιορτές. Δὲν ἄκουσα ποτὲ νὰ ποῦν γιὰ κάποιον νὰ ποῦνε πὼς εἶναι ἄθεος. Ἐξάλλου ὑπῆρχαν καὶ ἐπίτροποι τῆς ἐκκλησίας καὶ ψάλτες ποὺ ἦταν κομμουνιστές. Στὸ Μανταμάδο, ἐμεῖς, τὴν πολιτικὴ καὶ τὴ θρησκεία τὰ ξεχωρίζαμε».

[…] Μέσα σ’ αὐτὴν τὴν ὀπτικὴ τῶν πραγμάτων εἶναι εὐκολότερο νὰ κατανοήσουμε γιατὶ οἱ κομμουνιστὲς τοῦ Μανταμάδου φώναξαν σὲ μιὰ συγκέντρωσή τους τὸ 1958: «Κι ὁ Ἅγιος εἶναι μαζί μας». Μὲ ἄλλα λόγια ἂν ὁ Ταξιάρχης εἶναι δίκαιος, δὲν μπορεῖ παρὰ νὰ εἶναι κομμουνιστής. […] Γιὰ τοὺς Μανταμαδιῶτες, λοιπόν, δὲν ὑπάρχει καμιὰ ἀντίφαση ἀνάμεσα στὸ χριστιανισμὸ καὶ τὸν κομμουνισμό. Ὁ παράδεισος καὶ ἡ ἀταξικὴ κοινωνία εἶναι περίπου τὰ ἴδια πράγματα […].

Νίκος Μαραντζίδης, Τὸ θρησκευτικὸ μέσα στὸ πολιτικό: Θρησκεία καὶ πολιτικὴ σὲ μιὰ ἀγροτικὴ κοινότητα τῆς Λέσβου, περ. Νέα Κοινωνιολογία, τ. 20, Χειμώνας 1994-95

τὸ σοσιαλιστικὸ πείραμα τοῦ κοινοβίου

Ν. Γ. Πεντζίκης

[…] τὸ νὰ οἰκοδομήσωμε τὴν Ἐκκλησία τοῦ Χριστοῦ σημαίνει νὰ οἰκοδομήσωμε νέα κοινωνία, καὶ κατὰ συνέπειαν νὰ ἀνοικοδομήσωμε τὴν ἀνθρώπινη κοινωνία σὲ νέα βάση.Ὑπερτονίσθηκε πάντοτε τὸ ὁμόθυμον καὶ ἡ κοινὴ ζωή. Ἕνα ἀπὸ τὰ παλαιότερα ὀνόματα τῶν Χριστιανῶν ἦταν ἁπλῶς «ἀδελφοί». […] Ἡ πρώτη Ἐκκλησία δὲν ἦταν ἁπλῶς ἐθελοντικὸς σύλλογος γιὰ «θρησκευτικοὺς» σκοπούς. Ἦταν μᾶλλον ἡ νέα κοινωνία, μὰ καὶ ἡ νέα ἀνθρωπότητα πόλις ἢ πολίτευμα ἡ ἀληθινὴ πολιτεία τοῦ Θεοῦ στὴν πορεία τῆς οἰκοδομῆς της. […] Ἡ Ἐκκλησία ἐθεωρήθηκε σὰν μιὰ ἀνεξάρτητη καὶ αὐτοδιοικούμενη κοινωνικὴ τάξη, σὰν νέα κοινωνικὴ διάσταση, ἰδιαίτερο σύστημα πατρίδος […].

Κατὰ τὴ γνώμη του (Μ. Βασιλείου) ὁ ἄνθρωπος ἦταν οὐσιαστικὰ κοινωνικὸν ζῶον, οὔτε ἄγριος οὔτε φίλος τῆς ἀπομονώσεως. Δὲν μπορεῖ νὰ ὁλοκληρώση τὸν σκοπό του στὴ ζωὴ δὲν μπορεῖ νὰ εἶναι ἀληθινὰ ἄνθρωπος, ἂν δὲν κατοικῆ σὲ κοινότητα. Γι’ αὐτὸ ὁ μοναχισμὸς δὲν ἦταν ἀνώτερο πεδίο τελειότητος γιὰ τοὺς ὀλίγους ἀλλὰ σοβαρὴ προσπάθεια νὰ δώση ἰδιαίτερη ἀνθρώπινη διάσταση (νόημα) στὴ ζωὴ τοῦ ἀνθρώπου. Οἱ Χριστιανοὶ ἔπρεπε νὰ θέσουν πρότυπο γιὰ μιὰ νέα κοινωνία γιὰ νὰ ἀντισταθμίσουν τὶς διαλυτικὲς ἐκεῖνες δυνάμεις ποὺ συντελοῦσαν στὴ φθορὰ τοῦ κόσμου. Ἀληθινὴ συνοχὴ στὴν κοινωνία μπορεῖ νὰ ἐπιτευχθεῖ μόνο μὲ ταυτότητα σκοποῦ, μὲ τὴν ὑποταγὴ ὅλων τῶν ἀτομικῶν συμφερόντων στὸν κοινὸ σκοπὸ καὶ στὸ κοινὸ συμφέρον. Κατὰ κάποια ἔννοια ἦταν σοσιαλιστικὸ πείραμα ἰδιαίτερου εἴδους ποὺ βασιζόταν στὴν ἐλευθερία. 

 […] Ὅσο ἐκπληκτικὸ κι ἂν φανῆ, τὸ ἴδιο κοινοβιακὸ ὑπόδειγμα ἐθεωρήθηκε αὐτὴ τὴν ἐποχὴ ὑποχρεωτικὸ γιὰ ὅλους τοὺς Χριστιανούς, ἔστω κι ἂν ἀκόμη ἦταν ἔγγαμοι. Θὰ μποροῦσε ὅλη ἡ χριστιανικὴ κοινωνία νὰ ὀργανωθῆ σὰν ἕνα εἶδος μοναστηρίου; Ὁ Ἅγιος Ἰωάννης ὁ Χρυσόστομος, ὁ μέγας ἐπίσκοπος τῆς πρωτεύουσας τῆς αὐτοκρατορίας τῆς Κωνσταντινουπόλεως (c. 350-407), δὲν δίστασε ν’ ἀπαντήση καταφατικὰ σ’ αὐτὸ τὸ ἐρώτημα. Αὐτὸ δὲν σήμαινε πὼς ὅλοι θά ’πρεπε νὰ πᾶνε στὴν ἔρημο. Ἀντίθετα, οἱ Χριστιανοί, θά ’πρεπε νὰ ἀνοικοδομήσουν τὴν ὑπάρχουσα κοινωνία κατὰ τὸ «κοινοβιακὸ» ὑπόδειγμα. Ἦταν ἀρκετὰ βέβαιοι πὼς ὅλα τὰ κοινωνικὰ κακὰ εἶχαν τὴ ρίζα τους στὴν κτητικὴ ἔφεση τοῦ ἀνθρώπου, στὴν ἐγωιστικὴ ἐπιθυμία του νὰ κατέχη ἀγαθὰ γιὰ ἀποκλειστικὴ του ὠφέλεια.

[…] Τίποτε αἰσθηματολογικὸ δὲν ὑπῆρχε στὶς ἐκκλήσεις του γιὰ ἐλεημοσύνη. Ἡ χριστιανικὴ ἐλεημοσύνη στὴν πραγματικότητα δὲν εἶναι μόνο στοργικὴ συγκίνηση. Οἱ Χριστιανοὶ δὲν θά ’πρεπε νὰ ὑποκινοῦνται ἁπλῶς ἀπὸ τὴ δυστυχία, τὴν ἀνάγκη καὶ τὴν ἀθλιότητα τῶν ἄλλων ἀνθρώπων. Πρέπει νὰ κατανοοῦν πὼς ἡ κοινωνικὴ ἀθλιότητα εἶναι ἡ συνεχιζόμενη ἀγωνία τοῦ Χριστοῦ, ποὺ ὑποφέρει ἀκόμη στὸ πρόσωπο τῶν μελῶν του. 

π. Γ. Φλορόφσκι, Χριστιανισμὸς καὶ Πολιτισμός, μτφρ. Ν.Σ. Πουρναρᾶ, ²Θεσσαλονίκη 2000, σ. 165-169.

κοινότητα - ἡ ζωὴ ἐκτὸς ἐργαστηρίου

Μιλώντας γιὰ τὸν «σοσιαλισμὸ» τῶν κρατικοποιήσεων (ἐν. ὁ Κ. Δ. Καραβίδας), ἔλεγε: ἡ φύση αὐτοῦ τοῦ σοσιαλισμοῦ εἶναι ἡ αὐτὴ μὲ ἐκείνην τοῦ καπιταλισμοῦ. Καὶ στὰ δύο αὐτὰ συστήματα, ὁ ἄνθρωπος ἀντιμετωπίζεται νομικά, διοικητικά, οἰκονομικά, δηλαδὴ ἀφηρημένα καὶ δογματικά. Ὁ κρατικὸς σοσιαλισμὸς λύνει μόνον τὰ προβλήματα ποὺ δημιούργησε ὁ καπιταλισμός, ὄχι ὅμως καὶ τὰ προβλήματα τῆς πραγματικῆς ζωῆς.

[…] στὸν κίνδυνο τῆς γραφειοκρατίας καὶ τοῦ ὁλοκληρωτισμοῦ ὁ Κ. Δ. Καραβίδας ἀντιπαραθέτει τὴν προβληματικὴ μὲ βάση τὴ μικρὴ ὁμάδα. Τὰ ἄτομα γιὰ τὸν Κ. Δ. Καραβίδα δὲν εἶναι μεταφυσικὲς οὐσίες πανομοιότυπες, ἀλλὰ μεταβλητὰ καὶ μεταβαλλόμενα δημιουργήματα, ἀνόμοια προϊόντα τῶν ἑκάστοτε ἱστορικῶν συνθηκῶν. Ἡ ὁμάδα συντίθεται ὄχι ἀπὸ τὸ ἄθροισμα τῶν ἀτομικῶν βουλήσεων, ἀλλὰ ἀπὸ τὴν ἑνότητα μεταξὺ διαφορετικῶν παραγωγικῶν ἔργων, μὲ σκοπὸ τὴ βελτίωση τῆς ζωῆς τοῦ συνόλου. […] Ἡ «μάζα» τῶν μαρξιστῶν, λέει ὁ Κ. Δ. Καραβίδας, εἶναι ἕνα ἄθροισμα ὁμοίων, ἐνῶ ἡ «ὁμάδα» τῶν κοινοτιστῶν ἀποτελεῖ ἕνα ὀργανικὸ σύνολο ἀνόμοιων στοιχείων, ἕνα σύνολο ποὺ λειτουργεῖ μὲ βάση τὶς ἀρχὲς τῆς αὐτονομίας καὶ τοῦ ἀποκεντρωτισμοῦ.

[…] Ὁ καπιταλισμός, πιστεύει, εἶναι ἔνοχος πολλῶν ἐγκλημάτων: διαμέλισε τὸν πολιτισμό μας, κατακερμάτισε τὶς παλαιὲς σύνθετες κοινωνικὲς σχέσεις, ὁδηγεῖ σὲ μιὰ κοινωνικὴ πόλωση, ἡ ὁποία παρουσιάζει τὸν κρατικὸ σοσιαλισμὸ σὰν «λύση» τῶν προβλημάτων.

 […] Τὸ ἐργατικὸ συμβούλιο ἔρχεται νὰ δώσει ἁπλῶς ἀντικαπιταλιστικὴ λύση στὰ προβλήματα ποὺ δημιούργησε ὁ καπιταλισμός, ἐνῶ ἡ κοινότητα συνιστᾶ κυρίως ἕναν αὐτόνομο τρόπο βίωσης τῶν πραγματικῶν προβλημάτων τῆς ζωῆς. Γιὰ τοῦτο καὶ ἡ κοινότητα ἔχει σύνθετο χαρακτήρα, ὅπως ἡ ἴδια ἡ ζωή.

[…] ἡ κοινότητα «εἶναι βίωμα καὶ ὅρος ὑπάρξεως» τῶν ἰδίων τῶν παραγωγικὰ ἐργαζομένων. Γιὰ τοῦτο καὶ ἡ κοινότητα διαμορφώνεται κι ἐπιβάλλεται ἀπὸ τὰ κάτω, ἀπὸ τὴν ζωή, ἀπὸ καταστάσεις ποὺ γεννιοῦνται αὐθόρμητα καὶ αὐτόνομα, χωρὶς κανεῖς νὰ γνωρίζει ἢ νὰ μπορεῖ νὰ διεκδικήσει τὴν πατρότητα. Ἡ κοινοτικὴ αὐτονομία, λέει ὁ Καραβίδας, εἶναι ἡ μήτρα ὄχι τῆς διεκδικητικῆς, ἀλλὰ τῆς ἔμπρακτης βιωματικῆς ἐλευθερίας. 

[…] Ἡ ἰδέα γιὰ μιὰ ἀνάπτυξη τῆς κοινωνίας ἔξω ἀπὸ τὸ Κράτος καὶ ἀπὸ τὶς μορφὲς τοῦ κρατισμοῦ ἐπανεμφανίσθηκε ἐντυπωσιακὰ μὲ τὸ γαλλικὸ κίνημα τοῦ Μαΐου τοῦ 1968. Τὸ παλαιὸ αἴτημα τῆς «τρίτης ὁδοῦ» ἔλαβε ἔτσι τὴν ἐκσυγχρονισμένη μορφὴ τοῦ αἰτήματος γιὰ τὴν «αὐτοδιαχείριση».

[…] τὸ ἔργο αὐτὸ (τοῦ Κ. Δ. Καραβίδα), παρὰ τὶς ἐπὶ μέρους τυχὸν ἀδυναμίες ἢ ἀνεπάρκειες, συνιστᾶ, μιὰν αὐθεντικὴ ὑπεράσπιση ἑνὸς ἄλλου τρόπου ζωῆς. Τὸ ἔργο αὐτὸ εἶναι κυρίως ἕνα ντοκουμέντο βιωμάτων, μιὰ μαρτυρία ζωῆς, παρὰ μιὰ ἁπλὴ θεωρητικὴ σύλληψη ἐργαστηρίου.  

Κώστας Βεργόπουλος, εἰσαγωγὴ στὸ ἔργο τοῦ Κ. Δ. Καραβίδα, Τὸ πρόβλημα τῆς αὐτονομίας, σοσιαλισμὸς καὶ κοινοτισμός, ἐκδ. Παπαζήση 1981 

ἡ κοινοβουλευτικὴ ἀλλοίωση τῆς πόλης

[…] Ἡ ἀρχαιοελληνικὴ πόλη θεωρήθηκε (ἀπὸ τὴν ἀναγεννησιακὴ Δύση καὶ ἀργότερα) σὰν πρότυπο τῆς «δημοκρατικῆς» πολιτείας, πρότυπο ὅμως ἀπογυμνωμένο ἀπὸ τὶς θεμελιώδεις προϋποθέσεις του: τὴν ἐνεργητικὴ συμβολὴ τοῦ κάθε πολίτη στὴν πραγματοποίηση τῆς ζωῆς ὡς κοσμικῆς ἁρμονίας, τὴν ταύτιση τοῦ κοινωνεῖν μὲ τὸ ἀληθεύειν, ταύτιση τοῦ ἀγαθοῦ μὲ τὸ κατόρθωμα τῶν πολιτῶν νὰ πραγματοποιοῦν τὸν ἰδεατὸ λόγο τῆς δικαιοσύνης καὶ εὐταξίας τοῦ «κόσμου». Στὴ δυτικὴ Εὐρώπη τὸ ἰδανικὸ τῆς κοινωνικῆς ἁρμονίας, δικαιοσύνης καὶ εὐταξίας προκαθορίστηκε ὄχι ἀπὸ τὴ δεδομένη ἀλήθεια τῆς «κοσμιότητας» μὲ τὴν ὁποία καὶ μόνο πραγματοποιεῖται ἡ ζωή, ἀλλὰ ἀπὸ τὴν ἰδεολογικὴ ἐπεξεργασία ἑνὸς προγράμματος συγκεκριμένης ὀργάνωσης τοῦ κοινωνικοῦ βίου. Τὸ πρόγραμμα αὐτὸ μεταθέτει τὴν πραγματοποίηση τοῦ κοινωνικοῦ ἀγαθοῦ ἀπὸ τὸν πολίτη στὶς ἰδεολογικὲς προϋποθέσεις καὶ δομὲς τῆς ὀργάνωσης – στὸν πολίτη ἀφήνει μόνο τὸ δικαίωμα νὰ ἐκφράζει περιοδικὰ μὲ τὴν ψῆφο του τὴν προτίμησή του γιὰ τοῦτο ἢ γιὰ ἐκεῖνο ἀπὸ τὰ προκατασκευασμένα προγράμματα ὀργάνωσης τῶν δομῶν. Ἔτσι προβλήθηκε ὁ κοινοβουλευτισμὸς σὰν κορυφαῖο ἐπίτευγμα πολιτικῆς ἐλευθερίας καὶ δικαιοπολιτείας, ἐνῶ στὴν πραγματικότητα ἀπαλλοτριώνει τὸν πολίτη ἀπὸ τὴ δυνατότητα νὰ ἀποφασίζει, νὰ κρίνει καὶ νὰ ρυθμίζει ὁ ἴδιος τὰ τοῦ βίου του. Μετέβαλε ὁ κοινοβουλευτισμὸς τὸν πολίτη σὲ παθητικὸ τιτλοῦχο τοῦ νομικοῦ δικαιώματος τῆς ψήφου, ἐνῶ ἡ ἄσκηση τῆς διαχείρισης τῶν κοινῶν ἐκχωρεῖται ἀποκλειστικὰ στὴν κεντρικὴ ἐξουσία, ποὺ ἔστω καὶ μὲ ἀριθμητικὰ ἐλάχιστη ἢ καὶ μεθοδευμένη (ἀπὸ τοὺς ἐκλογικοὺς νόμους) πλειοψηφία ἐλέγχει ὁλοκληρωτικὰ τὶς προϋποθέσεις τοῦ ἀνθρώπινου βίου κινώντας τὰ νήματα μιᾶς ἀπρόσωπης γραφειοκρατίας. Δὲν εἶναι πιὰ ἡ ἀνθρώπινη κοινότητα ποὺ κατορθώνει ὡς δυναμικὸ ἐπίτευγμα τὸ κοινωνικὸ γεγονὸς τῆς ζωῆς, ἀλλὰ εἶναι μιὰ ἐξαρτημένη καὶ γι’ αὐτὸ ἄβουλη ὑπαλληλία ποὺ ἡγεμονεύει στὸν δημόσιο βίο, ἐφαρμόζοντας μηχανιστικὰ τὸ a priori δεδομένο «πολιτικὸ» πρόγραμμα τῆς κεντρικῆς διοίκησης. Καὶ θεωρεῖται σωτηρία ἀπὸ τὸν ὁλοκληρωτισμὸ τὸ δικαίωμα τοῦ πολίτη νὰ ἐπιλέγει κάθε τόσο μὲ τὴν ψῆφο του τὸν φορέα ἢ ἐνσαρκωτὴ τοῦ ἀπόλυτου προορισμοῦ τῆς βιοτῆς του. […] 

Χρήστου Γιανναρᾶ, Σχεδίασμα εἰσαγωγῆς στὴ φιλοσοφία, σ. 264 (ὑποσημ.)

     

...σὲ μέρη αὐτόνομα μέσα στὴν τουρκοκρατία

Ὁ κοινοτισμὸς στὴ Μακεδονία κατὰ τὴν τουρκοκρατία ἦταν ἄμεσα συνδεδεμένος μὲ τὴν Ἐκκλησία. […] Ἡ Ἐκκλησία ἦταν πλέον «ἐθναρχοῦσα»· θρησκευτικὴ καί, παράλληλα, πολιτικὴ κεφαλὴ τῶν ὑπόδουλῶν χριστιανῶν. […] Ἀνεξάρτητα ἀπὸ τὶς διάφορες ἀπόψεις ποὺ ἔχουν διατυπωθεῖ σχετικὰ μὲ τὴν καταγωγὴ τοῦ κοινοτισμοῦ στὴ Μακεδονία, γεγονὸς εἶναι ὅτι κοινοτικοὶ θεσμοὶ ἴσχυαν καὶ λειτουργοῦσαν πρὶν ἀπὸ τὶς ἀρχικὲς εἰσβολὲς τῶν Ὀθωμανῶν. […] Κατὰ τὴ διάρκεια τῶν πεντακοσίων ἐτῶν τῆς τουρκοκρατίας, χάρη στὸν κοινοτισμὸ λειτούργησαν στὴ Μακεδονία οἱ παραδοσιακοὶ συλλογικοὶ καὶ τοπικοὶ θεσμοί, διατηρήθηκε σὲ ἀνεκτὸ ἐπίπεδο ἡ αὐτάρκεια τοῦ βίου τῶν χριστιανῶν καὶ προωθήθηκαν οἱ ἀναγκαῖες διεργασίες στὸ πολιτιστικό, κοινωνικὸ καὶ οἰκονομικὸ πεδίο. Ἔτσι τὸ Ὀρθόδοξο Κοινὸ ἐπιβίωσε καὶ ἀπὸ τὰ τέλη τοῦ 18^ου αἰώνα ἀναπτύχθηκε σὲ βαθμὸ ποὺ ἐπέτρεψε τὴν ἐκδήλωση ἐνδογενῶν κεντρόφυγων τάσεων κατὰ τὴ διαδικασία τῶν ἐθνικῶν διαφοροποιήσεων τοῦ 19^ου αἰώνα.

[…] Ὑπῆρχε, ὅμως, στὴ Μακεδονία καὶ μιὰ μοναδικὴ συντεχνία λαϊκῆς βάσης μὲ συμμετοχὴ πολλῶν πολισμάτων. Στὰ Σιδηροκαύσια τῆς Χαλκιδικῆς κατὰ τὶς ἀρχὲς τοῦ 18^ου αἰώνα, τὴ θέση τῶν κεφαλαιούχων μισθωτῶν τῶν μεταλλείων ἀργύρου πῆραν τὰ γύρω χωριά, τὰ Μαντεμοχώρια, 12 μεγάλα καὶ «360 μικρὰ», ὅπως ἰσχυρίζεται ὁ Urquhart. Ὑπὲρ τῆς συνεταιριστικῆς «ὁμοσπονδίας» τῶν πολισμάτων αὐτῶν ἐκδόθηκαν προνομιακοὶ ὁρισμοί. Αὐτὴ ἡ ἑταιρία συνιστοῦσε συγχρόνως τὴν ἀνώτατη κοινοτικὴ ἀρχὴ τῶν χωριῶν-μετόχων της, καθὼς ἡ ἴδια διαχειριζόταν τὰ οἰκονομικά τους.

[…] Ἕως τὸ 1860, ὅπως εἴδαμε, δὲν ὑπῆρχε στὴ Μακεδονία ἐνιαῖο κατὰ τόπο καὶ χρόνο σύστημα κοινοτικῆς συγκρότησης. Ὁ πλουραλισμὸς τῶν ἐκφάνσεών της καὶ ἡ πολυμορφία τῶν διαδικασιῶν της ἦταν γεγονός. […] Ἡ ἐκτεταμένη αὐτὴ αὐτοδιοίκηση ἐν εὐρείᾳ ἐννοίᾳ (μὲ ἀναγνωρισμένη πλέον τὴν ἄσκηση ἐκτελεστικῆς, νομοθετικῆς καὶ δικαστικῆς ἐξουσίας) στὶς κοινότητες τῆς Μακεδονίας, γνώρισε περαιτέρω βαθμιαία ἐξέλιξη.

[…] Συγκρίνοντας τὴν κοινοτικὴ ὀργάνωση τοῦ μακεδονικοῦ Ἑλληνισμοῦ μὲ ἐκείνη τῆς ἐλεύθερης Ἑλλάδας, δὲν μποροῦμε παρὰ νὰ καταλήξουμε σὲ δυσάρεστες διαπιστώσεις γιὰ τὴν τελευταία. Στὴν Ἑλλάδα, ἡ αὐτοδιοίκηση ἀσφυκτιοῦσε στὴ μέγγενη τοῦ αὐστηροῦ συγκεντρωτικοῦ συστήματος, ποὺ τῆς εἶχε ἐπιβάλει ἀρχικὰ ἡ βαυαροκρατία, καθὼς εἶχε μεταβάλει τὸ μεταβυζαντινὸ κοινοτισμὸ σὲ νοσταλγικὴ ἀνάμνηση. Στὴ Μακεδονία, ἀντίθετα, κύτταρο τῆς συλλογικῆς δράσης ἦταν ἡ κοινότητα, ποὺ συνιστοῦσε τὴ γέφυρα ἀνάμεσα στὶς ἑλληνικὲς καταβολὲς καὶ τὰ δημοκρατικὰ ἰδεώδη τοῦ εὐρωπαϊκοῦ 19^ου αἰώνα ἀφενὸς μὲ τὴ βυζαντινὴ παράδοση ἀφετέρου […].

Χαράλαμπος Παπαστάθης, Ἡ κοινοτικὴ ὀργάνωση, στὸ Ἡ νεώτερη καὶ σύγχρονη Μακεδονία, τ. Α΄, ἐκδ. Παπαζήση, σ. 85 · 88 · 91 · 92.