πρώτη καὶ δεύτερη Ἀνάσταση

 

Ἂν θεωροῦμε τὸν κόσμο, καὶ τὸν ἄνθρωπο στὸν κόσμο, ὡς δεδομένα αὐτονόητα, τότε ἀνάσταση οὔτε νοεῖται οὔτε ὑπάρχει. […]

Τὸ μεγάλο συμβὰν ποὺ πρωτίστως πρέπει νὰ βιωθεῖ στὴν ἀπερίσταλτη μυστηριακότητά του εἶναι ἡ πρώτη ἀνάσταση, δηλαδὴ ἡ ἀνάδυση τῆς ἀνθρώπινης ὕπαρξης μέσα στὸν κόσμο. Αὐτὸ τὸ ἀρχεγονικὸ ρῖγος τῆς πρώτης ἐγέρσεως στὴν ὕπαρξη τὸ ἐβίωσε ἡ ψυχὴ σπαρακτικὰ καὶ ἐνθουσιαστικὰ κατὰ τὸν πρῶτο της καιρό. […]

Ἡ συνείδηση ποὺ θεωρεῖ τὴν ὕπαρξη αὐτονόητη τὴ θεωρεῖ καὶ νοητή. Συνεπῶς τὴν ὑπερβαίνει μὲ ἁπλὲς σκέψεις. Ἀρκεῖται νὰ πεῖ πὼς ὁ ἄνθρωπος κατάγεται ἀπὸ τὸ ζῶο γιὰ νὰ τελειώσει μιὰ γιὰ πάντα μὲ τὸ φαινόμενο τῆς συνειδήσεως στὸν κόσμο. Ἀρκεῖται νὰ πεῖ πὼς τὴ θρησκεια τὴ γέννησε ὁ φόβος καὶ ἡ ἄγνοια τῶν αἰτίων γιὰ νὰ τελειώσει μιὰ γιὰ πάντα μὲ τὸ φαινόμενο τὸ θρησκευτικό. Πρόκειται γιὰ μιὰν ἀρνητικὴ μυθολογία, ἡ ὁποία εὐτελίζει ὅ,τι στοιχειοθετεῖ τὴ μεγαλωσύνη τοῦ ἀνθρώπου. […]

Ἡ μέχρι τώρα πείρα τοῦ μεσογειακοῦ πνεύματος μᾶς ἔδειξε πὼς ἡ ψυχὴ ποὺ θὰ βιώσει τὸ θαῦμα τῆς πρώτης ἐγέρσεως στὸν κόσμο μπορεῖ νὰ εἶναι βέβαιη καὶ γιὰ τὴ δεύτερη ἔγερση. Ἡ βεβαιότητα αὐτὴ ἀντλεῖται ἀπὸ τὰ ἔγκατα τῆς ψυχῆς ποὺ ἔφτασε στὴν αὐτοσυνειδησία τοῦ ἀπερινόητου τῆς φανερώσεώς της στὸν κόσμο. Μιὰ βεβαιότητα ἐπισφαλὴς ποὺ ζητᾶ νὰ στερεωθεῖ «ἐν τοῖς λόγοις» τῆς ἔσχατης ἀρχῆς τοῦ πνεύματος, ποὺ εἶναι ὁ Θεός.

 

Χρήστου Μαλεβίτση, Ἐφημερία, ἐκδ. Ἁρμὸς

διττὴ ἐπανάσταση

 

Ευγένιος Ντελακρουά

«Το έθνος μας πήρε τα όπλα κατά των τυράννων του. Τετρακόσια χρόνια ήμασταν σκλάβοι των Οθωμανών και τώρα γίναμε ελεύθεροι, αφού δώσαμε το αίμα μας για την ελευθερία της πατρίδας. Σε όλα τα μέρη οι Έλληνες πολεμούν για την ελευθερία τους και μόνο στα νησιά οι κοτζαμπάσηδες δεν είδαν με καλό μάτι την ανάστασιν του Γένους. Αυτοί είχαν πάντα την εξουσία τους και τα συμφέροντά τους με τους Οθωμανούς. Μαζί με τους μπέηδες και τους πασάδες μας καταπίεζαν, μας έπαιρναν το βιός μας, μας καταφρονούσαν, μας έγδυναν, μας ρουφούσαν το αίμα μας και πλούτιζαν από τον ίδρωτα μας. Αυτά τα σκυλιά θέλουν να μας σκλαβώσουν και πάλι, καταλύοντας την ελληνική διοίκηση και καλούντες τον Καπουδάν Πασά να καταλάβει το νησί μας. […] Η νήσος Άνδρος είναι και αυτή δημιούργημα της φύσεως, καθώς και όλος ο κόσμος. Αλλά όταν δημιουργήθηκε ο κόσμος, δεν υπήρχαν πλούσιοι και φτωχοί, μεγολοκτήμονες και κολλήγοι. Η ανισότητα, η ανέχεια, η δυστυχία, είναι δημιουργήματα όχι του Θεού, αλλά αυτών που έχουν την εξουσία […]. Ο εθνικός αγώνας μας για να πάρει ουσιαστική σημασία πρέπει να ολοκληρωθεί με την κατάργηοη κάθε προνομίου και κάθε δικαιώματος, τα οποία υποβιβάζουν την πλειονότητα των γεωργών στην κατάσταση του δούλου […]».

(Η προκήρυξη συντάχτηκε στις αρχές της επανάστασης από τον Δημ. Μπαλή λαϊκό ηγέτη της Άνδρου - Δημ. Πασχάλη «Κοτσαμπάσηδες» Αθήνα 1973).

 

 

Τὸ κρυμμένο μέλλον

 

Ὁ Θεὸς μιλᾶ ἄμεσα –γιὰ νὰ χρησιμοποιήσω τὴ γλῶσσα τοῦ Ἡράκλειτου– μὲ σημεῖα. Οἱ πραγματικὲς κατηγορίες καὶ οἱ πραγματικὲς έλπίδες περιέχονται μέσα στὸν κόσμο καθ’ ἑαυτόν, ὄχι μόνο ἐξαιτίας τῆς περιορισμένης μας δυνατότητας νὰ καταλάβουμε καὶ τῆς αδυναμίας μας, ἀλλὰ ἀντικειμενικὰ (an sich). Ἀκριβῶς ὁ ἀτελὴς κόσμος εἶναι γεμάτος ἀπὸ πραγματικὰ σύμβολα, πραγματικὲς ἀλληγορίες, πραγματικὰ πρότυπα. Ἡ φύση εἶναι ἡ καλυμμένη εἰκόνα τοῦ ἑαυτοῦ της, ἕνα σύμβολο ἐκ τῶν ἔνδον καὶ ὄχι μόνο γιὰ μᾶς, μιὰ ἄλληγορία τοῦ κρυμμένου της μέλλοντος. Τὰ βουνὰ καὶ ή θάλασσα εἶναι ἀντικειμενικά, πραγματικὰ σύμβολα. Κρύβουν κάτι γιὰ τὸ ὁποῖο τὰ ἴδια δὲν γνωρίζουν τίποτα, κρύβονται ἀπὸ τὸν ἑαυτό τους, εἶναι μὲ συγκεκριμένο τρόπο οὐτοπικὰ ὡς πρὸς τὸν ἑαυτό τους· ὡς πρὸς τὴν κλίση του καὶ ὡς πρὸς τὸ ὑπολανθάνον στοιχεῖο του κάτι εἶναι παρὸν ἂν καὶ στὴν πραγματικότητα δὲν ὑπάρχει. Ὅλοι μας νοσταλγοῦμε τὸ ρομαντικὸ «γαλάζιο λουλούδι». Ἡ κλίση εἶναι τὸ ἀντικειμενικό πανομοιότυπο τῆς πρόθεσης, ή ὁποία εἶναι ὑποκειμενική. Ἡ κλίση ὁδηγεῖ πρὸς αὐτὸ τὸ ὁποῖο δὲν ἔχει ἀκόμη συμβεῖ, ή πρόθεση πρὸς αύτὸ τὸ ὁποῖο δὲν εἶναι ἀκόμη γνωστό. Τὸ μόνο ἐνδιαφέρον μέρος τῆς ὀντολογίας εἶναι ἡ ὀντολογία τοῦ «ὄχι ἀκόμα». Ἡ ἐμπειρικὴ ἀλήθεια ἐκτείνεται μονάχα σὲ ὅ,τι ἤδη ὑπάρχει- δὲν περικλείει αὐτὸ ποὺ θὰ εἶναι (das fieri).

 

Ἔρνστ Μπλόχ, Οὐτοπία καὶ Ἐπανάσταση, μτφρ. Στέφανου Ροζάνη, Ἔρασμος 1985

ἀπὸ τὴ Madre tierra στὴν Παναγία

 

The Virgin and the zapatista

του Αντώνη Ανδρουλιδάκη

Πνευματικότητα, πολιτική και το χαμένο μάθημα της ελληνικής Αριστεράς

Ένα μεγάλο μέρος του σύγχρονου πολιτικού λόγου –ιδίως εκείνου που αυτοπροσδιορίζεται ως «προοδευτικός»– αντιμετωπίζει την πίστη του λαού μας είτε με αμηχανία είτε με ευθεία περιφρόνηση. Η πίστη παρουσιάζεται ως κατάλοιπο του παρελθόντος, ως ιδιωτική ιδιορρυθμία ή, στη χειρότερη εκδοχή, ως εμπόδιο στον εκσυγχρονισμό και τη χειραφέτηση. Αυτή η στάση δεν είναι ουδέτερη. Παράγει πολιτικά αποτελέσματα. Και το βασικό της αποτέλεσμα είναι ότι κόβει τον δεσμό ανάμεσα στον λαό και την πολιτική. Γιατί για μεγάλα τμήματα της ελληνικής κοινωνίας η λαϊκή πίστη δεν είναι ιδεολογία. Δεν είναι δόγμα προς υπεράσπιση ούτε μηχανισμός εξουσίας. Είναι τρόπος ζωής. Είναι μνήμη, πένθος, γιορτή, κοινότητα. Είναι η γλώσσα με την οποία ο λαός έμαθε να αντέχει την ήττα, την κατοχή, τη φτώχεια, την απώλεια. Είναι ο τρόπος με τον οποίο έμαθε να στέκεται όρθιος όταν όλα γύρω του κατέρρεαν.

Όταν αυτή η πίστη λοιδορείται, δεν αποδυναμώνεται η Εκκλησία ως θεσμός εξουσίας. Αποξενώνεται ο ίδιος ο λαός από τον συλλογικό του εαυτό. Και τότε η πολιτική μένει χωρίς κοινωνικό σώμα, χωρίς ρίζες, χωρίς μνήμη, χωρίς εμπιστοσύνη. Ό,τι καλύτερο για τον νεοφιλελεύθερο καπιταλισμό, δηλαδή.

Το μάθημα των Ζαπατίστας

Ένα από τα λιγότερο κατανοημένα –και συχνά αποσιωπημένα– στοιχεία της εμπειρίας των Ζαπατίστας στην επαρχία Τσιάπας είναι ότι δεν αρνήθηκαν τις τοπικές πνευματικές και θρησκευτικές παραδόσεις των ιθαγενών κοινοτήτων. Δεν τις θεώρησαν «οπισθοδρομικές», ούτε εμπόδιο στον πολιτικό αγώνα. Αντίθετα, τις ενσωμάτωσαν πολιτικά, τις μετέτρεψαν σε έδαφος συλλογικής αξιοπρέπειας, κοινοτικής συνοχής και αντίστασης.

Για τους Ζαπατίστας: Η Γη (Madre Tierra) είναι ζωντανό ον, όχι πόρος. Ο κόσμος είναι σχέση, όχι αντικείμενο. Ο χρόνος είναι κυκλικός, όχι γραμμικός. Το άτομο δεν νοείται έξω από το κοινό (la comunidad). Η πνευματικότητα δεν είναι ιδιωτική πίστη, αλλά τρόπος ζωής.

Οι Ζαπατίστας κατάλαβαν κάτι απλό αλλά βαθύ: ένας λαός δεν χειραφετείται όταν λοιδορείται. Δεν ζήτησαν από τις κοινότητες να αποκοπούν από την κοσμοαντίληψή τους για να γίνουν «σύγχρονες». Δεν επέβαλαν έναν εισαγόμενο, άθεο ή τεχνοκρατικό λόγο. Είπαν: αγωνιστείτε από εκεί που είστε. Γι’ αυτό και το κεντρικό τους σύνθημα, «να κυβερνάς υπακούοντας», δεν είναι απλώς πολιτική θέση. Είναι ηθική στάση. Ριζωμένη σε μια πνευματικότητα όπου η εξουσία δεν νοείται ως κυριαρχία, αλλά ως διακονία.

Η ορθόδοξη παρανόηση

Στην Ελλάδα κυριαρχεί μια βαθιά παρανόηση: ότι η Ορθοδοξία ως λαϊκή πνευματικότητα είναι ταυτισμένη με τον αυταρχισμό, τον εθνικισμό ή τη συντήρηση. Όμως στον πυρήνα της, η ορθόδοξη θεολογία δεν μιλά για έναν Θεό-αφέντη. Μιλά για έναν Θεό της κένωσης, της αγάπης, της σχέσης. Έναν Θεό που δεν επιβάλλεται, αλλά προσκαλεί. Που δεν κυβερνά με φόβο, αλλά με ελευθερία.

Αυτός ο Θεός δεν είναι ο προτεσταντικός Θεός της Δύσης και δεν έχει καμία συγγένεια με την αγορά, την πειθαρχία, τον ανταγωνισμό. Αντίθετα, βρίσκεται πιο κοντά σε εκείνη τη ζαπατιστική πνευματικότητα που βλέπει το ιερό μέσα στο κοινό, στη γη, στη φροντίδα, στη συλλογική απόφαση.

Το πρόβλημα, λοιπόν, δεν είναι η πίστη. Το πρόβλημα είναι η εργαλειοποίησή της: είτε από την εξουσία, είτε από την αντίδραση, είτε από μια πολιτική που φοβάται να μιλήσει τη γλώσσα του λαού.

Η αποικιοκρατικοποιημένη διανόηση

Σε πλήρη αντίθεση με τους Ζαπατίστας, ένα μεγάλο τμήμα της ελληνικής αριστερής διανόησης λειτούργησε τις τελευταίες δεκαετίες ως φορέας εσωτερικευμένης αποικιοκρατίας. Υιοθέτησε άκριτα εισαγόμενα σχήματα, γλώσσες και ιεραρχίες «προόδου», αντιμετωπίζοντας τη λαϊκή πίστη, την οικογένεια, την πατρίδα και τις μορφές κοινοτικής ζωής όχι ως πεδία πολιτικού μετασχηματισμού, αλλά ως βάρη προς εξάλειψη.

Έτσι, αντί να συγκρουστεί με την εξουσία, συγκρούστηκε με τον ίδιο τον λαό. Αντί να αποδομήσει την κυριαρχία, αποδόμησε τη λαϊκή αυτοεκτίμηση. Έγινε μεταφραστής ξένων λόγων προς έναν λαό που δεν αναγνώριζε τον εαυτό του σε αυτούς. Και όταν ο λαός δεν αναγνωρίζει τον εαυτό του στον λόγο που του απευθύνεται, δεν χειραφετείται· αποσύρεται.

Τι σημαίνει πολιτική με ρίζες

Κάτι αντίστοιχο με την εμπειρία των Ζαπατίστας θα μπορούσε να συμβεί και εδώ. Όχι με θεοκρατικά σχήματα. Όχι με κρατικοεκκλησιαστικές συγχωνεύσεις. Αλλά με μια πολιτική που δεν ντρέπεται για τη λαϊκή πίστη, δεν την ιδιοποιείται, δεν τη γελοιοποιεί και δεν την αφήνει έρμαιο των πιο σκοτεινών εκδοχών της. Μια πολιτική που καταλαβαίνει ότι η επανιεροποίηση της συλλογικής ζωής –της πατρίδας ως κοινότητας ευθύνης, της οικογένειας ως χώρου φροντίδας, της πίστης ως ηθικού ορίου στην εξουσία– μπορεί να λειτουργήσει ως ανάχωμα στην πλήρη εμπορευματοποίηση του ανθρώπου.

Γιατί χωρίς σεβασμό, δεν υπάρχει χειραφέτηση.

Οι Ζαπατίστας μας θυμίζουν κάτι κρίσιμο: η αλλαγή δεν ξεκινά από την άρνηση της ταυτότητας, αλλά από τη μετατόπισή της προς την αξιοπρέπεια και το Κοινό. Δεν αλλάζεις τον κόσμο ξεριζώνοντας τον άνθρωπο από τον εαυτό του. Τον αλλάζεις βοηθώντας τον να σταθεί όρθιος και να αντισταθεί απο εκεί όπου βρίσκει απάγκιο και παρηγοριά. Και όποιος θέλει να μιλήσει στον λαό, δεν μπορεί να ξεκινά λέγοντάς του ότι όσα τον κράτησαν όρθιο είναι «πρόβλημα».