Ἡ ἐπιστήμη ὡς ιδεολογία καὶ προκατάληψη

 

Ἡ ἐπιστήμη …εἶναι μιὰ ἀπὸ τὶς πολλὲς μορφὲς σκέψης ποὺ ἀναπτύχθηκαν ἀπὸ τὸν ἄνθρωπο κι ὄχι ἀναγκαστικὰ ἡ καλύτερη.

P. Feyerabend

Ἡ ἐπιστήμη δὲν εἶναι προετοιμασμένη νὰ ἀποδεχτεῖ τὸ θεωρητικὸ πλουραλισμό ὡς βάση τῆς ἔρευνας. […] Οἱ ὁμοιότητες ἀνάμεσα στὸ μύθο καὶ τὴν ἐπιστήμη εἶναι πραγματικὰ ἐκπληκτικές. […]

Οἱ «πρωτόγονοι» στοχαστὲς εἶχαν βαθύτερη ἀντίληψη γιὰ τὴ φύση τῆς γνώσης ἀπὸ ὅ,τι οἱ «φωτισμένοι» φιλόσοφοι ἀντίπαλοί τους. Εἶναι λοιπὸν ἀναγκαῖο νὰ ἐπανεξετάσουμε τὴ στάση μας ἀπέναντι στὸ μύθο, τὴ θρησκεία, τὴ μαγεία, κι ὅλες τὶς ἰδέες ποὺ οἱ ὀρθολογιστὲς θὰ εὔχονταν νὰ ἐξαφανιστοῦν ἀπὸ προσώπου γῆς (χωρὶς νὰ ρίξουν οὔτε μία ματιά. Τυπικὴ ἀντίδραση ταμπού). […]

Κι ὅμως ἡ ἐπιστήμη δὲν ἔχει μεγαλύτερη σημασία ἀπὸ τὶς ἄλλες μορφὲς ζωῆς. […]

Σχεδὸν ὅλα τὰ ἐπιστημονικὰ μαθήματα εἶναι ὑποχρεωτικὰ στὰ σχολεῖα μας. Ἐνὼ οἱ γονεῖς ἑνὸς ἑξάχρονου μποροῦν νὰ ἀποφασίσουν ἂν θὰ διδαχτεῖ στοιχεῖα τοῦ προτεσταντισμοῦ ἢ τῆς ἑβραϊκῆς πίστης ἢ ἂν θὰ πάρει θρησκευτικὴ ἐκπαίδευση, δὲν ἔχουν παρόμοια ἐλευθερία ἐκλογῆς στὴν περίπτωση τῶν ἐπιστημῶν. Ἡ φυσική, ἡ ἀστρονομία, ἡ ἱστορία πρέπει νὰ μαθευτοῦν. Δὲν μποροῦν νὰ ἀντικαταταθοῦν ἀπὸ τὴ μαγεία, τὴν ἀστρολογία ἢ τὴ μελέτη τῶν θρύλων ἑνὸς τόπου. […]

Ὁ ἰσχυρισμὸς ὅτι δὲν ὑπάρχει γνώση ἔξω ἀπὸ τὴν ἐπιστήμη -extra scientiam nula salus (σημ. ἔξω ἀπὸ τὴν ἐπιστήμη δὲν ὑπάρχει σωτηρία)- δὲν εἶναι παρὰ ἕνα ἀκόμα βολικὸ παραμύθι. […]

Μιὰ ἐπιστήμη ποὺ ἐπιμένει ὅτι κατέχει τὴ μόνη ὀρθὴ μέθοδο καὶ τὰ μόνα ἀποδεκτὰ ἀποτελέσματα εἶναι ἰδεολογία καὶ πρέπει νὰ χωριστεῖ ἀπὸ τὸ κράτος καὶ ἰδιαιτέρως ἀπὸ τὴν ἐκπαιδευτικὴ διαδικασία. Μπορεῖ κανεὶς νὰ τὴ διδάσκει, ἀλλὰ μόνο σ’ αὐτοὺς ποὺ ἔχουν ἀποφασίσει νὰ ἀποκτήσουν αὐτὴ τὴ συγκεκριμένη προκατάληψη.  

 

Paul Feyerabend, Ἐνάντια στὴ μέθοδο, γιὰ μιὰ ἀναρχικὴ θεωρία τῆς γνώσης, ἐκδ. Σύγχρονα Θέματα, Ἀθήνα ⁴2006

 

 

ἀναρχία καὶ ἐπιστημονισμὸς

 

Δὲν πιστεύω στὸ ἀλάθητο τῆς ἐπιστήμης ἢ στὴ δυνατότητά της νὰ ἐπεξηγεῖ τὰ πάντα…

Ξέρω ὅμως πολὺ καλὰ ὅτι οἱ ἀποδείξεις εἶναι σχετικὲς καὶ συνεχῶς ἀκυρώνονται ἢ ξεπερνιοῦνται ἀπὸ ἄλλες…

(Errico Malatesta) 

"Anarchy" Sorina Peia

    Στὴν ἐπιστήμη, οἱ θεωρίες εἶναι πάντα ὑποθετικὲς καὶ ἀποτελοῦν μιὰ βολικὴ μέθοδο συνδυασμοῦ καὶ ταξινόμησης γεγονότων καὶ ἐπίσης χρήσιμο ἐργαλεῖο ἔρευνας γιὰ τὴν ἀνακάλυψη καὶ τὴν ἑρμηνεία νέων γεγονότων. Δὲν εἶναι ὅμως ἡ ἀλήθεια. Στὴ ζωή – τὴν κοινωνικὴ ζωή – οἱ θεωρίες ἀποτελοῦν γιὰ μερικοὺς ἀνθρώπους τὸν ἐπιστημονικὸ μανδύα μὲ τὸν ὁποῖο ἐνδύουν τὶς ἐπιθυμίες καὶ τὴ θέλησή τους. Ὁ επιστημονισμὸς (δὲν λέω ἡ ἐπιστήμη), ποὺ κυριαρχοῦσε στὸ δεύτερο μισὸ τοῦ δέκατου ἕνατου αἰώνα, δημιούργησε τὴν τάση νὰ θεωρεῖται ὡς ἐπιστημονικὴ ἀλήθεια αὐτὸ ποὺ δὲν ἦταν παρὰ μόνο ἡ ἰδέα, ἀνταποκρινόμενη στὰ διαφορετικὰ συμφέροντα καὶ φιλοδοξίες ποὺ εἶχε τὸ κάθε ἄτομο. […]

Ὁ ἐπιστημονισμός, τὸν ὁποῖο ἀπορρίπτω, καὶ ὁ ὁποῖος ἐξαιτίας τοῦ ἐνθουσιασμοῦ ποὺ ἀκολούθησε τὶς θαυμαστὲς ἀνακαλύψεις σὲ διάφορους τομεῖς, ἦταν ἡ κυρίαρχη τάση στὸ δεύτερο μισὸ τοῦ περασμένου αἰώνα, εἶναι ἡ πεποίθηση πὼς ἡ ἐπιστήμη εἶναι τὰ πάντα καὶ εἶναι ἱκανὴ γιὰ τὰ πάντα. Κάθε μερικὴ ἀνακάλυψη ἐμφανίζεται ὡς δόγμα, ὡς μοναδικὴ ἀλήθεια. Ἡ Ἐπιστήμη μπερδεύεται μὲ τὴν Ἠθική. Ἡ Δύναμη – μὲ τὴ μηχανικὴ ἔννοια τοῦ ὅρου – μὲ τὴ Σκέψη. Ὁ Φυσικὸς Νόμος μὲ τὴ Θέληση. Ὁ επιστημονισμὸς ὁδηγεῖ λογικὰ στὴ μοιρολατρία, στὴν ἄρνηση τῆς ἐλεύθερης βούλησης καὶ τῆς ἐλευθερίας […].

Οἱ ζωές μας ὅπως καὶ ἡ ἀνθρώπινη κοινωνία θὰ ἦταν προβλέψιμες καὶ προδιαγεγραμμένες ἐκ τῶν προτέρων καὶ γιὰ πάντα, ἐνῶ ἡ ἐλεύθερη βούληση θὰ ἦταν μόνο ψευδαίσθηση ὅπως ἡ πέτρα, γιὰ τὴν ὁποία μίλησε ὁ Σπινόζα, ἡ ὁποία ὅταν πέφτει συνειδητοποιεῖ τὴν πτώση καὶ πιστεύει ὅτι πέφτει ἐπειδὴ τὸ θέλει. […]

Ὑπὸ αὐτὸ τὸ πρίσμα, ἡ ἀποστολὴ τῆς ἐπιστήμης εἶναι νὰ ἀνακαλύπτει τοὺς φυσικοὺς νόμους καὶ νὰ προσδιορίσει τὰ ὅρια ποὺ τελειώνει τὸ ἀναπόφευκτο καὶ ἀρχίζει ἡ ἐλευθερία. […]

 

 

The method of freedom, an Errico Malatesta reader, edited by Davide Turcato

ἐπιστήμη καὶ Πρωταρχικὸ Εἶναι

Νικόλας Κυριάκου

  Ὅλα τὰ φαινόμενα μὲ τὰ ὁποῖα ἀσχολεῖται ἡ ἐπιστήμη εἶναι σχετικά. Γι’ αὐτὸ καὶ ἡ γνώση τους δὲν εἶναι δυνατὴ διαφορετικά, παρὰ μόνο μὲ συμβατικὸ καὶ καθόλου μὲ ἀπόλυτο τρόπο. […]

Ἡ ἐπιστήμη ἔχει ὡς βάση τὴν «ἀντικειμενοποίηση τοῦ κόσμου» καὶ τὴν «ἀντικειμενικὴ γνώση». Ἰσχύει μόνο ἐκεῖ, ὅπου τὸ εἶναι ὑπάρχει προκαθορισμένο. Δὲν γνωρίζουμε λοιπὸν οὔτε κατανοοῦμε μὲ ποιὰ ἐπιστημονικὴ ἢ ἀκόμη φιλοσοφικὴ βάση ἀπορίπτει ἡ ἴδια τὴ δυνατότητα νὰ υπάρχει ἄλλη διάσταση τοῦ Εἶναι ποὺ δὲν εἶναι προκαθορισμένη. Τὸ αὐθεντικὸ Πρωταρχικὸ Εἶναι παραμένει τελείως ἀπρόσιτο γιὰ τὴν ἐπιστήμη· αὐτὸ ξεπερνᾶ κατὰ πολὺ τὰ ὅριά της. Ἡ ἐπιστήμη δὲν μπορεῖ τίποτε νὰ μᾶς πεῖ ὄχι μόνο γιὰ τὸν αὐθεντικὸ φορέα τῆς ζωῆς, ἀλλὰ ἀκόμα καὶ γιὰ τὸ πρόβλημα τοῦ νοήματος τῆς ὑπάρξεώς μας, ποὺ ὑπερβαίνει τὴν ἀρμοδιότητα τῶν δυνατοτήτων της. […]

Πρέπει νὰ θεωρήσουμε ὡς ὀρθὴ θέση ὅτι ἡ κάθε γνώση μας εἶναι ἀξιόπιστη τότε μόνο, ὅταν στὴ βάση της κεῖται ἡ πραγματικὴ ἐμπειρία μας, τὸ πείραμα. Καὶ ἡ θέση αὐτὴ εἶναι πλήρως ἐφαρμόσιμη καὶ στὴν πνευματική μας γνώση. […]

 

Ἁγίου Σωφρονίου τοῦ Ἀθωνίτου, Τὸ μυστήριο τῆς χριστιανικῆς ζωῆς, Ἱερὰ Πατριαρχικὴ καὶ Σταυροπηγιακὴ Μονὴ Τιμίου Προδρόμου, Ἔσσεξ Ἀγγλίας, ³2020

διαψευσιμότητα καὶ ψευδοεπιστήμη

Στέλιος Μαυρομάτης

    […] Αὐτὸ ποὺ κάνουν οἱ ἐπιστήμονες, σύμφωνα μὲ τὸν Πόππερ, εἶναι νὰ προσπαθοῦν νὰ ἀποδείξουν ὅτι οἱ θεωρίες τους εἶναι ἐσφαλμένες. Ἕνας ἐπιστήμονας δοκιμάζει μιὰ θεωρία μὲ τὸ νὰ προσπαθεῖ νὰ τὴ διαψεύσει (νὰ ἀποδείξει ὅτι εἶναι ἐσφαλμένη). Ἕνας κανονικὸς ἐπιστήμονας ἀρχίζει μὲ μιὰ τολμηρὴ ὑπόθεση ἢ εἰκασία ποὺ ἔπειτα προσπαθεῖ νὰ τὴν ὑπονομέυσει σὲ μιὰ σειρὰ πειραμάτων ἢ παρατηρήσεων. Ἡ ἐπιστήμη εἶναι ἕνα δημιουργικὸ καὶ συναρπαστικὸ ἐγχείρημα, ἀλλὰ δὲν ἀποδεικνύει πὼς κάτι εἶναι ἀληθές, ἁπλῶς ἀπαλάσσεται ἀπὸ ἐσφαλμένες ἀπόψεις καὶ ἐλπίζει νὰ πλησιάζει, μέσῳ αὐτῆς τῆς διαδικασίας, στὴν ἀλήθεια. […] Γιὰ τὸν Πόππερ, ἕνα βασικὸ γνώρισμα κάθε ὑπόθεσης εἶναι ὅτι πρέπει νὰ εἶναι διαψεύσιμη. Ὁ Πόππερ χρησιμοποίησε αὐτὴ τὴν ἰδέα γιὰ νὰ ἐξηγήσει τὴ διαφορὰ ἀνάμεσα στὴν ἐπιστήμη καὶ σὲ ὅ,τι ἀποκαλοῦσε «ψευδοεπιστήμη». Ἐπιστημονικὴ ὑπόθεση εἶναι αὐτὴ ποὺ δύναται νὰ ἀποδειχθεῖ ἐσφαλμένη: κάνει προβλέψεις ποὺ μπορεῖ νὰ ἀποδειχθοῦν ἐσφαλμένες. Ἂν πῶ «Ὑπάρχουν ἀόρατες, ἀπαρατήρητες νεράιδες ποὺ μὲ κάνουν νὰ πληκτρολογῶ αὐτὴ τὴν πρόταση», τότε δὲν μπορεῖτε νὰ κάνετε καμιὰ παρατήρηση ποὺ νὰ ἀποδεικνύει ὅτι ἡ ἀπόφανσή μου εἶναι ἐσφαλμένη. Ἂν οἱ νεράιδες εἶναι ἀόρατες καὶ δὲν ἀφήνουν ἴχνη, δὲν ὑπάρχει τρόπος νὰ ἀποδειχθεῖ πὼς ὁ ἰσχυρισμὸς ὅτι ὑπάρχουν εἶναι ἐσφαλμένος. Εἶναι μὴ διαψεύσιμος, συνεπῶς δὲν ἀποτελεῖ ἐπιστημονικὴ δήλωση. […]

 

Nigel Warburton, Μικρὴ ἱστορία τῆς φιλοσοφίας, μτφρ. Γιῶργος Λαμπράκος, ἐκδ. Πατάκη, Ἀθήνα 2012

Ὁ Μ. Χάιντεγκερ γιὰ τὴ θρησκεία

τὸ νεωτερικὸ ὑπαρκτικὸ ἄγχος

Καζιμὶρ Μάλεβιτς

[…] Ἡ κυρίαρχη θρησκευτικὴ ἰδεολογία στὸν εὐρωπαϊκὸ μεσαίωνα θεμελιωνόταν στὴν ἀπόλυτη προτεραιότητα τῆς ὀντολογίας, καὶ ἡ ἀποδεικτικὴ ἐπιβολὴ ἀφηρημένων σχημάτων ἑρμηνείας τοῦ ὑπαρκτικοῦ γεγονότος λειτουργοῦσε σὰν τροχοπέδη γιὰ τὴν ἔρευνα καὶ τὴ γνώση τοῦ ἐπιστητοῦ. Ἡ προτεραιότητα τῆς ὀντολογίας ταυτιζόταν μὲ τὴν ὑποκατάσταση τῆς ἐμπειρικῆς γνώσης ἀπὸ τὴν ἀφηρημένη συλλογιστική, μεταφραζόταν σὲ ἀξιωματικὴ ὑπεροχὴ τοῦ ὑπερβατικοῦ ἔναντι τοῦ κοσμικοῦ καὶ αἰσθητοῦ, σὲ ἀπόλυτες ἐξουσίες τῶν ἐπίγειων ἐκπροσώπων τῆς ὑπερβατικῆς αὐθεντίας.

Ἔτσι, ἡ ρήξη μὲ τὸ μεσαιωνικὸ παρελθὸν προϋποθέτει αὐτονόητα τὴν ἀποδέσμευση ἀπὸ τὸν ὀντολογικὸ προβληματισμό. Ὁ ἄνθρωπος τῆς νεωτερικῆς ἐποχῆς ἀρνεῖται νὰ ἐπιστρέψει σὲ ἐρωτήματα ποὺ τὸν παγίδευσαν ἐπὶ αἰῶνες σὲ μιὰ ταπεινωτικὴ ὑποτέλεια, σὲ ἑρμηνευτικοὺς καὶ κανονιστικοὺς νάρθηκες ἀξιωματικῶν ὑπαγορεύσεων. Ἡ ἀπώθηση καὶ περιθωριοποίηση τῆς ὀντολογίας ταυτίζεται στοὺς νεωτερικοὺς χρόνους μὲ τὴ στροφὴ πρὸς τὴν ἐμπειρικὴ ἀμεσότητα, τὴν ἐλευθερία τῆς σκέψης καὶ τῆς ἔρευνας, τὴν καταξίωση τῆς μαθηματικῆς ἀποδεικτικῆς καὶ τῆς πειραματικῆς ἐγκυρότητας.

[…] Κάθε ἐπιστημονικὴ πιστοποίηση, ὁσοδήποτε τεκμηριωμένη, ποὺ ἐνδέχεται νὰ παραπέμπει -ἔστω ἔμμεσα ἢ ὑποθετικά- σὲ μιὰ μὴ-φυσιοκρατικὴ ἑρμηνεία τοῦ ὑπαρκτοῦ καὶ εἰδικότερα τῆς ἀνθρώπινης ὕπαρξης καὶ συνείδησης, φαίνεται νὰ προκαλεῖ τὴν αὐτόματη ψυχολογικὴ ἀντίδραση τοῦ νεωτερικοῦ ἀνθρώπου: ἀντίδραση λανθάνοντος ἄγχους γιὰ τὸ παραμικρὸ ἐνδεχόμενο ἀναφορᾶς σὲ μεταφυσικὰ ὑποτιθέμενα. Εἶναι θέμα ποὺ θὰ ἔπρεπε νὰ μελετηθεῖ ἀπὸ τὴν ἐπιστήμη τῆς κοινωνικῆς ψυχολογίας. Ἔστω κι ἂν τὸ μεταφυσικὸ ἐνδεχόμενο διαφαίνεται μέσα ἀπὸ τὴν πιὸ αὐστηρὴ ἐπιστημονικὴ ἔρευνα, τείνει ἢ καταλήγει νὰ παραβλεφθεῖ, νὰ ἀποσιωπηθεῖ, ἂν δὲν μππορεῖ νὰ ἀναραιθεῖ - δημιουργεῖ ψυχολογικὴ ἀνασφάλεια, ἀπειλεῖ τὴ σύνολη λογικὴ ὀργάνωσης τοῦ ἀνθρώπινου βίου στὴ νεωτερικότητα. Δὲν εἶναι νοητὸ γιὰ τὴ νοο-τροπία καὶ τοὺς παγιωμένους ἐθισμοὺς τοῦ νεωτερικοῦ ἀνθρώπου νὰ ἀφήνονται περιθώρια φιλοσοφικῆς ἐπεξεργασίας μεταφυσικῶν ἐνδεχομένων. […]

Χρήστου Γιανναρᾶ, Μετα-νεωτερικὴ Μετα-φυσική, ἐκδ. Δόμος, Ἀθήνα 1993

«Ἡ ἐπιστήμη φωτίζει τὸ μεγαλεῖο τοῦ Θεοῦ»

ψηφίδες ἐπιστημολογίας

Joseph Wright

[…] Μὲ βάση τὴν ἀνάλυση τοῦ ἐργου τοῦ Kuhn, συνοψίζουμε τὰ κύρια χαρακτηριστικὰ τοῦ νέου ρεύματος (ὅλα ἀποτελοῦν σημεῖα ἀντίθεσης μὲ τὸ Λογικὸ Θετικισμό). […]

4. ἡ ἐπιστήμη εἶναι ἕνα ἀνθρώπινο δημιούργημα, ἕνα πολιτιστικὸ φαινόμενο ὅπως ὅλα τὰ ἄλλα (τέχνη, θρησκεία, πολιτική κτλ.), καὶ ἔχει πολὺ περισσότερα κοινὰ σημεῖα μ’ αὐτά, ἀπ’ ὅσο ἀφήνεται νὰ ἐννοηθεῖ· βρίσκεται σὲ ἀλληλεπίδραση μ’ ὅλους τοὺς τομεῖς τῆς κοινωνικῆς ζωῆς καὶ ἡ ἐξέλιξή της ἐπηρεάζεται σημαντικὰ ἀπὸ παράγοντες, θεωρητικά, ξένους πρὸς αὐτὴ (μεταφυσικὲς πεποιθήσεις, κοινὸς νοῦς, πολιτικὲς καὶ κοινωνικὲς συνθῆκες). […]

7. Στὰ πλαίσια τοῦ νέου ρεύματος ἡ ἔννοια τῆς ἀντικειμενικῆς ἀλήθειας παύει νὰ εἶναι λειτουργική. […]

Thomas Kuhn, Ἡ δομὴ τῶν ἐπιστημονικῶν ἐπαναστάσεων, εἰσαγωγή, ἐπιμέλεια Β. Κάλφας, μτφρ. Γ. Γεωργακόπουλος, Β. Κάλφας, ἐκδ. Σύγχρονα Θέματα

[…] Ἡ ἐπιστήμη μπορεῖ νὰ περιγράψει, λόγου χάρη, γενικοὺς τύπους φυσικῶν τοπίων, ἢ γενικοὺς τύπους ἀνθρώπου, δὲν μπορεῖ ὅμως ποτὲ νὰ ἀποδώσει ἐξαντλητικὰ ἕνα καὶ μοναδικὸ ἐξατομικευμένο τοπίο ἢ ἕνα καὶ μοναδικὸ ἀνθρώπινο ἄτομο. […] Αὐτὸ ποὺ κάνει σημαντικὲς τὶς ἀνθρώπινες σχέσεις εἶναι ἀκριβῶς αὐτὸς ὁ ἀνορθόλογος χῶρος τῆς μοναδικῆς ἀτομικότητας. […]

Ὅποιος υἱοθετεῖ τὴν ὀρθολογιστικὴ στάση, τὸ κάνει ἐπειδὴ ἔχει υἱοθετήσει, συνειδητὰ ἢ ἀσυνείδητα, κάποια πρόταση ἢ ἀπόφαση ἢ πίστη ἢ τρόπο συμπεριφορᾶς – υἱοθέτηση ποὺ θὰ μποροῦσε νὰ ὀνομαστεῖ «ἀνορθόλογη»… μιὰ ἀνορθόλογη πίστη στὸ λόγο […].

Κὰρλ Πόππερ, Ἡ ἀνοιχτὴ κοινωνία καὶ οἱ ἐχθροί της, μτφρ. Παπαδάκη Εἰρήνη, ἐκδ. Παπαζήση, Ἀθήνα 2003

[…] Αὐτὸς εἶναι ἀκριβῶς καὶ ὁ σκοπὸς τῆς σημερινῆς ἐπιστημονικῆς ἐκπαίδευσης: Ἁπλοποιεῖ τὴν «ἐπιστήμη» ἁπλοποιῶντας ὅσους συμμετέχουν σὲ αὐτήν. Πρώτα ὁρίζεται ἡ ἐρευνητικὴ περιοχή. Ἡ περιοχὴ διαχωρίζεται ἀπὸ τὴν ὑπόλοιπη ἱστορία (π.χ. ἡ φυσικὴ ἀπὸ τὴ μεταφυσικὴ καὶ τὴ θεολογία), καὶ τῆς ἀποδίδεται μιὰ δική της «λογική». […] Γιὰ παράδειγμα, ἡ θρησκευτικὴ πίστη ἑνὸς ἀτόμου, ἡ μεταφυσική του, ἢ ἀκόμα ἡ αἴσθηση χιοῦμορ (ἡ φυσική του αἴσθηση καὶ ὄχι αὐτὴ ἡ συγγενὴς καὶ σχεδὸν πάντα δυσάρεστη μορφὴ ἀστειότητας ποὺ βρίσκει κανεὶς στὰ ἐξειδικευμένα ἐπαγγέλματα) δὲν πρέπει νὰ ἔχουν τὴν παραμικρὴ σχέση μὲ τὴν ἐπιστημονική του δραστηριότητα. Ἡ φαντασία του περιορίζεται καὶ ἡ ἴδια ἡ γλώσσα του ἀκόμη χάνει κάθε προσωπικὸ στοιχεῖο. Αὐτὸ ἀντανακλᾶται καὶ στὴ φύση τῶν ἐπιστημονικῶν «γεγονότων» ποὺ βιώνονται σὰ νὰ εἶναι ἀνεξάρτητα ἀπὸ γνῶμες, πεποιθήσεις καὶ πολιτιστικὸ ὑπόβαθρο. […]

Ἡ ἐπιστήμη εἶναι πολὺ περισσότερο «ἀκατάστατη» καὶ «ἀνορθολογικὴ» ἀπ’ ὅ,τι ἡ μεθοδολογικὴ εἰκόνα της, καὶ ἡ προσπάθεια νὰ γίνει περισσότερο «ὀρθολογικὴ» καὶ ἀκριβὴς θὰ ὁδηγήσει στὴν ἐξαφάνισή της. […] Χωρὶς «χάος» δὲν ὑπάρχει γνώση, χωρὶς συχνὴ ἀπόρριψη τῆς λογικῆς δὲν ὑπάρχει πρόοδος […]. Ἀκόμα καὶ μέσα στὴν ἐπιστήμη δὲν μπορεῖ καὶ δὲν πρέπει νὰ ἐπιτρέπεται στὴ λογικὴ νὰ καλύπτει τὰ πάντα· πρέπει συχνὰ νὰ παραβιάζεται γιὰ χάρη ἄλλων παραγόντων. […] Ὑπάρχουν οἱ μύθοι, τὰ θεολογικὰ δόγματα, ἡ μεταφυσικὴ καὶ πολλοὶ ἄλλοι τρόποι γιὰ νὰ συγκροτηθεῖ μία κοσμοθεωρία. […]

Paul Feyerabend, Ἐνάντια στὴ μέθοδο, γιὰ μιὰ ἀναρχικὴ θεωρία τῆς γνώσης, μτφρ. Καυκαλᾶς Γρηγόρης, ἐκδ. Σύγχρονα Θέματα, Ἀθήνα 2006

ἐπιστήμη - ἐνστάσεις καὶ ὅρια

[…] Οἱ γνώσεις καὶ οἱ προσδοκίες μας, γιὰ τὸ τὶ εἶναι πιθανὸ νὰ δοῦμε, ἐπηρεάζουν αὐτὸ ποὺ βλέπουμε στὴν πραγματικότητα. […] Ἡ ὀπτικὴ ἐμπειρία, ὅπως τονίζει ἡ αἰτιακὴ ρεαλιστικὴ θεωρία τῆς ἀντίληψης, δὲν μπορεῖ νὰ διαχωριστεῖ ἀπὸ τὶς πεποιθήσεις μας σχετικὰ μὲ αὐτὸ ποὺ βλέπουμε. […]

Ὁ ἐπιστήμονας πρέπει νὰ ἐκφράσει συγκεκριμένες παρατηρήσεις μὲ γλωσσικοὺς ὅρους. Ὅμως, ἡ γλῶσσα ποὺ χρησιμοποιεῖ γιὰ νὰ ἐκφράσει τὶς παρατηρήσεις του, περιέχει πάντα κάποιες θεωρητικὲς παραδοχές. Δὲν ὑπάρχει ἀπολύτως οὐδέτερη δήλωση παρατήρησης. Οἱ δηλώσεις παρατήρησης εἶναι «ἐπιφορτισμένες μὲ θεωρία». […]

Οἱ ἐπιστήμονες ἀναζητοῦν γενικὲς ἐξηγήσεις. Ἀναζητοῦν γενικεύσεις ὑπὸ τὴ μορφὴ νόμων, οἱ ὁποῖοι θὰ ἰσχύουν σὲ πολλὲς καὶ διάφορες περιστάσεις. Ὅμως, ὁ ἐπιστημονισμὸς γιὰ νὰ καταλάβει, γιὰ παράδειγμα, τὴ συγκεκριμένη σχέση ἀνάμεσα σὲ δύο ἀνθρώπους μὲ τοὺς ὅρους τῶν φυσιολογικῶν ἀντιδράσεων, τῆς γενετικῆς κληρονομικότητας, τῶν ἐξαρτημένων ἀνακλαστικῶν τους ἀπὸ τὴν παιδική τους ἡλικία κ.λ.π., μολονότι μπορεῖ νὰ δώσει τὴν ἀκριβῆ εἰκόνα της, παραλείπει τὴ βιωθεῖσα ἐμπειρία τοῦ ὅτι ἐρωτεύτηκαν (ἢ ξε-ἐρωτεύτηκαν) – κάτι γιὰ τὸ ὁποῖο μπορεῖ νὰ μιλήσει ἕνας ποιητὴς ἢ ἕνας μυθιστοριογράφος πιὸ εὔκολα ἀπ’ ὅ,τι ἕνας πειραματικὸς ψυχολόγος. Ὁμοίως, ἐκεῖνοι, ποὺ προσπαθοῦν νὰ κατανοήσουν ἕνα μουσικὸ κομμάτι ὡς ἀκροατές, δὲν χρειάζονται συνήθως τὶς περίπλοκες ἀναλύσεις τῆς ἁρμονίας ἀπὸ τὸ μουσικολόγο ἢ τὴν περιγραφὴ τῆς ἀκοῆς ἀπὸ τὸ φυσιολόγο γιὰ νὰ ἐκτιμήσουν τὴ μουσική. Οἱ ἐπιστημονικὲς ἐξηγήσεις εἶναι χρήσιμες ἀλλὰ δὲν εἶναι τὸ πᾶν. Ἡ κύρια ἔνσταση πρὸς τὸν ἐπιστημονισμὸ εἶναι ὅτι ὑπερεκτιμάει τὴν ἐπιστημονικὴ ἐξήγηση.

Niegel Warburton, Φιλοσοφία - τὰ βασικά, μτφρ. Δέσποινα Ρισσάκη, ἐκδ. Ἀρσενίδη  

οἱ ἐπιστῆμες στὸ Βυζάντιο

DNA καὶ ἐλευθερία

ὄντας εἰκόνα

Ἀντρέι Ρουμπλιόφ τοῦ Ἀντρέι Ταρκόφσκι

[…] ἡ οὐσία τοῦ ἀνθρώπου δὲν βρίσκεται στὴν ὕλη ἀπὸ τὴν ὁποία δημιουργήθηκε, ἀλλὰ στὸ ἀρχέτυπο μὲ βάση τὸ ὁποῖο πλάστηκε καὶ πρὸς τὸ ὁποῖο τείνει. Γι’ αὐτὸν ἀκριβῶς τὸν λόγο στὴν πατερικὴ θεώρηση τοῦ θέματος τῆς καταγωγῆς τοῦ ἀνθρώπου ἡ θεωρία τῆς ἐξελίξεως δὲν δημιουργεῖ πρόβλημα, ὅπως δὲν δημιουργεῖ πρόβλημα στὸν πιστὸ τὸ εἶδος τοῦ ξύλου, ἀπὸ τὸ ὁποῖο ἔχει κατασκευασθῆ μιὰ ἐκκλησιαστικὴ εἰκόνα. Ἡ ἐπιστήμη μπορεῖ καὶ ἔχει χρέος νὰ μελετήσει τὴν «ὕλη» ἀπὸ τὴν ὁποία πλάστηκε ὁ ἄνθρωπος, ἀλλὰ κάθε σοβαρὸς ἐπιστήμονας ξέρει πὼς τοῦ εἶναι ἀδύνατο νὰ διερευνήση μὲ τὴν ἀντικειμενικὴ ἐπιστημονικὴ παρατήρηση τὸ «ἀρχέτυπο», μὲ βάση τὸ ὁποῖο ὁ ἄνθρωπος πλάστηκε. Ὅπως ἡ ἀλήθεια τῆς εἰκόνας βρίσκεται στὸ εἰκονιζόμενο πρόσωπο, ἔτσι καὶ ἡ ἀλήθεια τοῦ ἀνθρώπου βρίσκεται στὸ ἀρχέτυπό του. Ἀκριβῶς, ἐπειδὴ τὸ ἀρχέτυπο εἶναι ἐκεῖνο ποὺ ὀργανώνει, σφραγίζει καὶ μορφοποιεῖ τὴν ὕλη καὶ ποὺ ταυτόχρονα τὴν ἕλκει. Τὸ ἀρχέτυπο ἀποτελεῖ τὸ ὀντολογικὸ περιεχόμενο τοῦ «κατ’ εἰκόνα».

Τὸ τελευταῖο αὐτὸ σημαίνει πὼς ἡ ὀντολογικὴ ἀλήθεια τοῦ ἀνθρώπου δὲν βρίσκεται στὸν ἑαυτό του αὐτόνομα κατανοημένο: στὶς φυσικὲς ἰδιότητές του, ὅπως ὑποστηρίζουν οἱ ὑλιστικὲς θεωρίες· στὴν ψυχὴ ἢ τὸ ἀνώτερο μέρος τῆς ψυχῆς, τὸ νοῦ, ὅπως πίστευαν πολλοὶ ἀρχαῖοι φιλόσοφοι· ἢ στὸ πρόσωπο τοῦ ἀνθρώπου ἀποκλειστικά, ὅπως δέχονται σύγχρονα προσωποκεντρικὰ φιλοσοφικὰ συστήματα, ἀλλὰ στὸ Ἀρχέτυπο. Ἀφοῦ ὁ ἄνθρωπος εἶναι εἰκόνα, τὸ πραγματικὸ εἶναι του δὲν προσδιορίζεται ἀπὸ τὸ κτιστὸ στοιχεῖο μὲ τὸ ὁποῖο δημιουργεῖται ἡ εἰκόνα, παρὰ τὸν εἰκονικὸ χαρακτήρα ποὺ ἔχει τὸ ἴδιο τὸ κτιστὸ «ὑλικό», ἀλλὰ ἀπὸ τὸ ἄκτιστο Ἀρχέτυπό του. Ἡ βιολογικὴ ὕπαρξη δὲν ἐξαντλεῖ τὸν ἄνθρωπο. Ὁ ἄνθρωπος κατανοεῖται ὀντολογικὰ ἀπὸ τοὺς πατέρες μόνο ὡς ὂν θεολογικό. Ἡ ὀντολογία του εἶναι εἰκονική. […]

Τὸ ἀρχέτυπο τοῦ ἀνθρώπου δὲν εἶναι λοιπὸν ἁπλῶς ὁ Λόγος, ἀλλὰ ὁ σαρκωθεὶς Λόγος. […]

Παναγιώτη Νέλλα, Ζῶον θεούμενον, Προοπτικὲς γιὰ μία ὀρθόδοξη κατανόηση τοῦ ἀνθρώπου, ἐκδ. Ἁρμός, Ἀθήνα ⁴2000

αὐτοκτονικὴ πρόοδος

Φώτης Γαλανόπουλος

[…] ὁ ἄνθρωπος καὶ ὁ ἀνθρώπινος πολιτισμὸς φαίνονται νὰ ἀπειλοῦνται μόνον ἀπὸ τὸν ἄνθρωπο καὶ τὸν ἀνθρώπινο πολιτισμό. Δισεκατομμύρια χρόνια ἐξελίξεως, καὶ ἡ Γαία ἴσως ἀποδειχθεῖ ὅτι ἐλάθεψε στὸ περιούσιο ἀπὸ τὰ δημιουργήματά της -στὸν ἐγκέφαλο- καὶ στὴν οἴηση ποὺ τὸν καατέχει. […]

Τὸ συμπέρασμα ἔχει, λοιπόν, μιὰ δραματικὴ διάσταση. Γιὰ νὰ ἀπαλλαγεῖ ἡ Γῆ ἀπὸ τοὺς ἐφιάλτες της, χρειάζεται ἴσως κάτι ριζικότερο ἀπὸ τὶς βραδύτατες κινήσεις σὲ τοπικὸ ἢ παγκόσμιο ἐπίπεδο. Ἡ περιβαλλοντικὴ κρίση εἶναι, σὲ πρωτογενὲς ἐπίπεδο, κρίση τοῦ σύγχρονου πολιτισμοῦ καὶ τῶν ἀξιῶν του. Αὐτὸ ποὺ χρειάζεται, συνεπῶς, εἶναι νὰ ἀμφισβητηθεῖ ἡ ἴδια ἡ ἔννοια τῆς προόδου καὶ ἡ μονομέρεια τῆς πρακτικῆς της. Διότι ἡ πρόοδος, μέχρι τώρα, περίπου ταυτίζεται μὲ τὰ τεχνολογικὰ ἀγαθὰ καὶ τὴ βελτίωση τῶν οἰκονομικῶν παραμέτρων. Ἐλάχιστα ἀναφέρεται σὲ ποιοτικὲς παραμέτρους, στὴν ἁρμονικὴ ἰσορροπία τοῦ ἀνθρώπου μὲ τὸ περιβάλλον του, σ’ αὐτὸν καθ’ ἑαυτὸν τὸν ἐσωτερικὸ ἄνθρωπο καὶ στὴν ἀνάγκη του νὰ ὑπάρξει μὲ τοὺς ἄλλους. Ἡ τυφλὴ ἐπιδίωξη τῆς ἀνόδου τοῦ ἀτομικοῦ ἢ ἐθνικοῦ εἰσοδήματος δὲν ὁδηγεῖ πάντοτε στὴν ἄνοδο τοῦ βιοτικοῦ -μὲ τὴν ἔννοια τοῦ βίου, τῆς ζωῆς- ἐπιπέδου. Ὁδηγεῖ, συνήθως, σὲ ἕναν ἄνθρωπο χωρὶς σοφία καὶ εὐθύνη, στερημένο ἀπὸ τὴν παρηγοριὰ τῆς τέχνης καὶ τὴν ἀνάσα τοῦ διπλανοῦ, ἕρμαιο δυνάμεων ποὺ στηρίζουν τὴν ἐξουσία τους στὴν ἰσοπέδωση τὴ δική τους καὶ τῆς φύσεως. […]

Γιῶργος Γραμματικάκης, Ἡ κόμη τῆς Βερενίκης, Πανεπιστημιακὲς Ἐκδόσεις Κρήτης, Ἠράκλειο¹⁶, 1998 

ἡ καθυπόταξη στὴν ἀντικειμενικότητα

Joseph Wright

[…] ὁ Φραγκίσκος Βάκων εἶναι τὸ κλειδὶ τῆς ὑπόθεσης, ἐπειδὴ ἦταν αὐτὸς ποὺ ἔθεσε τὶς κατευθυντήριες γραμμές, ἠθικές, αἰσθητικὲς καὶ ψυχολογικὲς τῆς «νέας φιλοσοφίας». Ἀπὸ τὴ στιγμὴ ποὺ ὁ Βάκων κατέληξε στὸ συμπέρασμα πὼς τὸ Novum Organum του θὰ πρέπει νὰ ἐφαρμόζεται «ὄχι μόνο στὶς φυσικὲς ἀλλὰ καὶ σὲ κάθε ἄλλη ἐπιστήμη» (συμπεριλαμβάνοντας τὴν Ἠθικὴ καὶ τὴν Πολιτικὴ) καὶ πὼς πρόκειται νὰ «ἀγκαλιάσει τὰ πάντα», ἄνοιγε τὸν δρόμο στὴν περιεκτικὴ καθυπόταξη τοῦ πολιτισμοῦ μας στὴν ἐπιστήμη καὶ στὸ ἀστικό, βιομηχανικὸ σύστημα, ποὺ εἶναι τὸ πνευματικό της τέκνο.

Στὸ πρόγραμμα τοῦ Βάκωνα ὑπάρχει ἡ συνταγὴ γιὰ τὴν ὁλοκληρωτικὴ ἐπιστημονικοποίηση τοῦ κόσμου μας, ἀρχίζοντας ἀπὸ τὶς ἐργαστηριακὲς πρακτικές, ποὺ συχνὰ ξεπερνοῦν σὲ σκληρότητα κάθε περιγραφή, καὶ φτάνοντας μέχρι αὐτές, τὶς ἐξίσου πρόστυχες, τοῦ σύγχρονου ἀστυνομικοῦ κράτους. Ἀλλὰ ἂν ὁ Βάκων εἶναι ἡ κυρίαρχη μεγαλοφυΐα, ὁ «πολυεπιστήμων» αὐτῆς τῆς καθυπόταξης, ἄλλοι ἦταν αὐτοὶ -ὁ Γαλιλαῖος, ὁ Καρτέσιος καὶ ὁ Νεύτωνας- ποὺ τελειοποίησαν αὐτὸ τὸ μηχανιστικὸ ὅραμα, σύμφωνα μὲ τὸ ὁποῖο κτίστηκε ὁ σύγχρονος κόσμος μας. Αὐτοὶ σημάδεψαν τὴν ἔλευση ἑνὸς νέου ἐννοιολογικοῦ σύμπαντος· αὐτοὶ διαμόρφωσαν τὴν καθαρὰ ποσοτικὴ στάση ἀπέναντι στὴ φύση, ποὺ γιὰ πρώτη φορὰ ἐμφανίζεται στὴν καινούργια προσέγγιση τῆς οὐράνιας μηχανικῆς ἀπὸ τὸν Γαλιλαῖο, καὶ ἐξέθρεψαν τὴν αὐταπάτη πὼς ἡ γνώση τοῦ κόσμου μπορεῖ νὰ ἐπιτευχθεῖ μόνο μὲ τὴν ἐφαρμογὴ μαθηματικῶν τεχνικῶν· πραγματικὰ ὁτιδήποτε δὲν μπορεῖ νὰ γίνει ἀντιληπτὸ μέσα ἀπὸ τὸ δίκτυο τῶν ἀριθμῶν εἶναι μὴ ἐπιστήμη, μὴ γνώση, στὸ τέλος δὲ καὶ μὴ ὕπαρξη.

[…] Ὁ καρτεσιανὸς κόσμος δὲν εἶναι παρὰ ἕνας αὐστηρὰ ὁμοιόμορφος μαθηματικὸς κόσμος, ἕνας κόσμος γεωμετρίας στὸν ὁποῖο δὲν ὑπάρχει τίποτε ἄλλο ἐκτὸς ἀπὸ ἐπέκταση καὶ κίνηση· κι ἂν ὁ Θεὸς εἶχε κάποιους λόγους νὰ τὸν δημιουργήσει, αὐτοὶ εἶναι γνωστοὶ μόνο σ’ Αὐτὸν τὸν ἴδιο καὶ δὲν ἔχουμε οὔτε μποροῦμε νὰ ἔχουμε τὴν παραμικρὴ ἰδέα οὔτε γι’ αὐτούς, οὔτε καὶ γιὰ ὁποιαδήποτε ἄλλη ἀπὸ τὶς θεῖες ἢ τελολογικὲς πραγματικότητες, γιὰ τὸν ἁπλούστατο λόγο πὼς σύμφωνα μὲ τὸν Καρτέσιο δὲν διαθέτουμε καμιὰ ἱκανότητα μὲ τὴν ὁποία νὰ μποροῦμε νὰ τὶς συλλάβουμε.

Αὐτὸ φυσικὰ σήμαινε τὴν ἔξωση ἀπὸ τὴν ἐπιστημονικὴ σκέψη ὅλων τῶν ἐκτιμήσεων ποὺ βασίζονται στὴν ἀξία, στὴν τελειότητα, στὴν ἁρμονία, στὸ νόημα, στὴν ὀμορφιά, στὸ σκοπό, καθῶς παρόμοιες ἰδέες θεωροῦνται τώρα ὡς ὑποκειμενικὲς καὶ συνεπῶς ἄσχετες πρὸς τὴν ἐπιστημονικὴ κατανόηση τοῦ πραγματικοῦ «ἀντικειμενικοῦ» κόσμου – τοῦ κόσμου τῶν ποσοτήτων καὶ τῆς ἀντικειμενικῆς γεωμετρίας καὶ μιᾶς φύσης ποὺ εἶναι ἀπρόσωπη καὶ καθαρὰ πρακτική. […]

 Philip Sherrard, Ὁ βιασμὸς τοῦ ἀνθρώπου καὶ τῆς φύσης, διερεύνηση τῶν ἀρχῶν καὶ τῶν συνεπειῶν τῆς σύγχρονης ἐπιστήμης, μτφρ. Ἰωσὴφ Ροηλίδης, ἐκδ. Δόμος 1994

«θρησκευτικότητα εἶναι ὅλη ἡ ζωὴ»

Νίκος Νικολάου - Χατζημιχαὴλ

Μιὰ θεμελιώδης μορφὴ (τοῦ παραλόγου) εἶναι ἡ ἀντιμεταφυσικὴ τάση τῆς σύγχρονης ζωῆς μὲ βάση τὴν τεχνο-επιστημονικὴ ἀνάπτυξη, ποὺ ὅμως, ἀντὶ νὰ πλουτίζει τὴν ἐσωτερικότητα τοῦ ἀνθρώπου, τὴ φτωχαίνει ἀπελπιστικὰ καὶ μεγαλώνει τὴν πολεμική μας ἀπέναντι στὸν θάνατο. (1966)

[…] ἐκεῖνο ποὺ θὰ ἤθελα εἶναι νὰ ξεπεράσω τὸν θάνατο. Ἀλλὰ ὁ θάνατος δὲν ξεπερνιέται. Ἐκεῖνο ποὺ ξεπερνᾶ τὸν θάνατο εἶναι ἡ ἁγιότητα. Τότε μονάχα μπορεῖ ὁ ἄνθρωπος νὰ βρεθεῖ ἔξω ἀπὸ τὸν φόβο τοῦ θανάτου. Μὲ τὰ ποιήματα δὲν κατανικιέται. Εἶναι σὰν νὰ πυροβολεῖς τὴ θάλασσα. Βράσ’ τα. (1979)

[…] Ἡ ἀλήθεια πάντως εἶναι ὅτι μᾶς κουβαλάει ὅλους ἕνας θεός. Τὶ εἶναι ὁ θεός; Εἶναι τὸ ἀγαπητικὸ στοιχεῖο, ποὺ ἐπιβάλλει τὴν ἀγαπητικὴ κοινωνία. Τὸ ἴδιο τὸ σύμπαν ἔχει ἀγαπητικὲς σχέσεις. Ἡ παγκόσμια ἕλξη, οἱ τροχιὲς τῶν ἄστρων δὲν εἶναι ἀγαπητικὰ ἐνεργήματα; Τὸ πᾶν εἶναι ἀγαπητικό. Μὲ τοὺς ἀνθρώπους ὅμως ἔχει στραβώσει ἡ δουλειὰ καὶ τώρα πρέπει νὰ τὴν ξεστραβώσουμε. Θὰ μοῦ πεῖς, γιατὶ στράβωσε ἡ δουλειά; Γιατὶ ὁ ἄνθρωπος ἀπὸ ἕνα σημεῖο τῆς προϊστορίας καὶ πέρα εἶχε τὴν τάση νὰ εἶναι ἰδιοκτήτης. Ἔτσι περάσαμε στὴν ἐκμεταλλευτικὴ νοοτροπία, τὴν ὁποία πρέπει νὰ ἀνατρέψουμε. (1986)

 Συνεντεύξεις τοῦ Νίκου Καρούζου, ἐκδ. Ἴκαρος, Ἀθήνα 2002

ἡ ἐπιστήμη εἶναι μετάφραση

Χρῆστος Εὐσταθίου

 Ἡ ἐπιστήμη -καὶ ἀναφέρομαι στὶς θετικὲς ἐπιστῆμες (ὅλες οἱ ἄλλες ἀποτελοῦν μεγαλύτερες ἢ μικρότερες προσεγγίσεις στὸ φυσικομαθηματικὸ πρότυπο)- ἡ ἐπιστήμη, λοιπόν, γιὰ νὰ μιλήσω μεταφορικά, δὲν εἶναι γλώσσα, εἶναι μετάφραση, μιὰ ἀπὸ ἀμέτρητες ἄλλες μεταφράσεις. Ἂν ἡ πραγματικότητα ἔχει καὶ μιλάει τὴ γλώσσα της, ἡ ἐπιστήμη μεταφράζει τὴ γλώσσα τῆς πραγματικότητας στὴ γλώσσα τῆς ἐπιστήμης. Ἡ ἐπιστήμη δὲν εἶναι ἡ πραγματικότητα, εἶναι μιὰ (ἀπὸ πολλὲς ἄλλες) μετάφρασή της. Μεταφράζει ἡ ἐπιστήμη. Αὐτὸ κάνει. Μὲ τὸν τρόπο τὸν δικό της, φυσικά. Τὸ τελικὸ Ε=mc² τῆς φυσικομαθηματικῆς ἐπιστήμης -ἡ ἐνέργεια (Ε) ἰσοῦται μὲ τὴ μάζα (m) ἐπὶ τὸ τετράγωνο τῆς ταχύτητας τοῦ φωτὸς (c)- εἶναι μετάφραση ἀπὸ τὴ γλώσσα τῆς πραγματικότητας στὴ γλώσσα τῆς ἐπιστήμης, δὲν εἶναι ἡ γλώσσα τῆς πραγματικότητας (δηλαδὴ ἡ ἐνέργεια ὅπως μιλάει στὴν πραγματικότητα). Εἶναι ὁ φυσικομαθηματικὸς τύπος τῆς ἐνέργειας, μιὰ μετάφραση. Ἡ γλώσσα τῆς πραγματικότητας -συνεχίζω τὴ μεταφορά- εἶναι ἡ ζωὴ καὶ ὁ κόσμος μέσα στὸν ὁποῖο ζῶμεν καὶ κινούμεθα καὶ ἐσμέν, νὰ τὸ ποῦμε ἔτσι, μιὰ γλώσσα ποὺ μιλιέται ἢ ποὺ τὴ μιλᾶμε μοναχὰ ζώντας καὶ ἔστοντας. Καὶ ὄχι μοναχὰ ἐμεῖς, ἀλλὰ ποὺ τὴ μιλοῦν καὶ οἱ πλανῆτες καὶ τὰ σκουλήκια καὶ ἡ ἀστρόσκονη ποὺ στροβιλίζεται μέσα «στὸ ἀπέραντον διάστημα» τοῦ Κάλβου, γλώσσα ποὺ τὴ μιλοῦν ὅλα τὰ πάντα, ποὺ τὴ μιλοῦν πῶς: ζώντας καὶ ἔστοντας. Ἀπὸ τὴ γλώσσα αὐτή, μὲ τὸν τρόπο τὸ δικό της, ὅσο καὶ ὅπου μπορεῖ (γιατὶ δὲν μπορεῖ παντοῦ), ἡ θετικὴ ἐπιστήμη μᾶς δίνει κάθε φορὰ τὴ μετάφραση πού, σὰν ὅλες τὶς μεταφράσεις, μπορεῖ νὰ εἶναι πότε περισσότερο καὶ πότε λιγότερο πιστή, πότε περισσότερο καὶ πότε λιγότερο βεβαιωμένη (μὲ τῆς θετικῆς ἐπιστήμης τὰ μέτρα βεβαιωμένη). Δὲν εἶναι ὅμως γλώσσα, γλώσσα τῆς πραγματικότητας, ποτὲ σὲ καμιὰ περίπτωση, ὅπως μπορεῖ νὰ φαντάζονται πολλοί. Μὲ τὴν ἐπιστήμη μεταφράζομε. Ὅποιος παίρνει τὴ μετάφραση γιὰ γλώσσα καὶ στὰ συμπεράσματα τῆς ἐπιστήμης δὲ διαβάζει μετάφραση, ἀλλὰ (φαντάζεται πὼς διαβάζει) τὸ πρωτότυπο, δὲν ξέρει ποῦθε πᾶν τὰ τέσσερα, ἂς πάει νὰ ξέρει ὅσες ἐπιστῆμες θέλει καί, ἀργὰ μἢ γρήγορα, τὸ τέλος τῆς ἀναζήτησής του θὰ ἀπομείνει γιὰ κλάματα καὶ θὰ «εἶναι ὁ νοῦς του ἔρμος κόσμος ποὺ χαλιέται» (Σολωμός).     

Ζήσιμος Λορεντζάτος, Collectanea, ἐκδ. Δόμος, Ἀθήνα 2009

ἐπιστήμη καὶ ἐξουσία

φωτογραφία Ἀντρέι Ταρκόφσκι

Φαντάσου μιὰ πολυμαθῆ ἀκαδημία ἀποτελούμενη ἀπὸ τοὺς πιὸ λαμπροὺς ἐκπροσώπους τῆς ἐπιστήμης. Ὑπόθεσε πὼς ἡ ἀκαδημία αὐτὴ ἐπιφορτιζόταν μὲ τὸ καθῆκον νὰ βγάζει νόμους καὶ νὰ ὀργανώνει τὴν κοινωνία καὶ ὅτι, ἐμπνευσμένη ἀπὸ τὴν ἀγνότερη ἀγάπη γιὰ τὴν ἀλήθεια, ἐπέβαλε στὴν κοινωνία μόνο νόμους ποὺ εἶναι σὲ ἀπόλυτη ἁρμονία μὲ τὶς πιὸ πρόσφατες ἀνακαλύψεις τῆς ἐπιστήμης. Ὑποστηρίζω πὼς μιὰ τέτοια νομοθεσία καὶ ὀργάνωση θὰ ἦταν τερατωδία κι αὐτὸ γιὰ δύο λόγους:

Πρῶτον, ἐπειδὴ ἡ ἀνθρώπινη ἐπιστήμη εἶναι πάντα καὶ ἀναγκαστικὰ ἀτελής, καὶ ὅταν συγκρίνουμε αὐτὸ ποὺ ἔχει ἀνακαλύψει μ’ αὐτὸ ποὺ μένει νὰ ἀνακαλύψει, μποροῦμε νὰ ποῦμε ὅτι εἶναι ἀκόμη στὰ σπάργανά της. Αὐτὸ εἶναι ἀλήθεια σὲ τέτοιο βαθμὸ πού, ἂν ἀναγκάζαμε τὴν πρακτικὴ ζωὴ τῶν ἀνθρώπων –τόσο τὴν συλλογικὴ ὅσο καὶ τὴν ἀτομική- νὰ συμφωνεῖ αὐστηρὰ καὶ ἀποκλειστικὰ μὲ τὰ πιὸ πρόσφατα δεδομένα τῆς ἐπιστήμης, θὰ καταδικάζαμε τόσο τὴν κοινωνία ὅσο καὶ τὰ ἄτομα νὰ ὑποφέρουν μαρτύρια πάνω σὲ ἕνα κρεβάτι τοῦ Προκρούστη, ποὺ σύντομα θὰ τοὺς διαμέλιζε καὶ θὰ τοὺς ἔπνιγε, ἐπειδὴ ἡ ζωὴ εἶναι πάντα ἀπείρως μεγαλύτερο πρᾶγμα ἀπὸ τὴν ἐπιστήμη. […]

Εἶναι χαρακτηριστικὸ τοῦ προνομίου καὶ κάθε προνομιούχας θέσης νὰ καταστρέφει τὰ πνεύματα καὶ τὶς καρδιὲς τῶν ἀνθρώπων. […]

Ἕνα ἐπιστημονικὸ σῶμα στὸ ὁποῖο ἔχουν ἐμπιστευθεῖ τὴ διακυβέρνηση τῆς κοινωνίας θὰ καταλήξει σύντομα νὰ ἀφιερωθεῖ ὄχι πιὰ στὴν ἐπιστήμη ἀλλὰ σὲ κάποια ἄλλη προσπάθεια. Κι ἡ προσπάθεια αὐτή, ὅπως στὴν περίπτωση ὅλων τῶν καταστημένων δυνάμεων, θὰ εἶναι ἡ διαιώνιση τοῦ ἑαυτοῦ του καθιστώντας τὴν κοινωνία τὴν ὁποία τοῦ ἔχουν ἐμπιστευθεῖ νὰ φροντίσει ἀκόμη πιὸ ἠλίθια καί, συνεπῶς, κάνοντάς την νὰ χρειάζεται ἀκόμη περισσότερο τὴν καθοδήγηση καὶ τὴν διακυβέρνησή του.

Μιχαὴλ Μπακούνιν, Κριτικὴ τῆς ὑπάρχουσας κοινωνίας, μτφρ. Ζήσης Σαρίκας, ἐκδ. Πανοπτικόν, Θεσσαλονίκη 2007

πίστη καὶ ἐπιστήμη

"Ἡ ὑποθήκη τῆς πατερικῆς θεολογίας ὅτι «ἡ σχέσις σῴζει» (PG 3, 725) καὶ ἡ ἐπαναστατικὴ ἀνακάλυψη τῆς μοντέρνας φυσικῆς, κατὰ τὴν ὁποία ἡ Σχετικότητα (Relativität) σημαίνει ἀναφορικότητα (καὶ ὄχι σχετικισμό, ὅπως ἀνόητα ἰσχυρίζονται οἱ ἀδαεῖς), σχηματίζουν ἕνα σημεῖο διαλογικῆς συνάντησης πρωτοποριακῆς θεολογίας καὶ μοντέρνας φυσικῆς". 

Μάριος Π. Μπέγζος, Ἀνατολικὴ ἠθικὴ καὶ Δυτικὴ τεχνική, θέματα φυσικῆς φιλοσοφίας τῆς θρησκείας, ἐκδ. Γρηγόρης, Ἀθήνα 1993