ἁμαρτία - τρόπος ἀνυπαρξίας

 

Φώτης Μαστιχιάδης

[…] ὁ χρυσοῦς τὴν γλῶτταν καὶ τὴν ψυχὴν Ἰωάννης λέγων, ὅτι ὁ Χριστὸς δὲν ἔδωκε σημάδι τῶν μαθητῶν του τὰ θαύματα ὅπου ἔμελλον νὰ κάμνουν, ἀλλὰ τὴν ἐντολὴν τῆς ἀγάπης. […] Ἐσύ, ἀδελφέ, ὅταν παραβαίνῃς τὰς ἐντολὰς τοῦ Θεοῦ, φθάνεις εἰς ἕνα τοιοῦτον βαθμόν, ὅπου ὄχι μόνον χάνεις τὰ φυσικὰ καὶ ὑπερφυσικὰ χαρίσματα, ὅπου προείπομεν, ἀλλὰ ἀκόμη χάνεις καὶ αὐτὸ τὸ εἶναι. […] Τὸ λοιπὸν καὶ ὅποιος παραβαίνει τὰς ἐντολὰς τοῦ Θεοῦ καὶ κάμνει τὴν ἁμαρτίαν καὶ στέρησιν τοῦ ὄντος, γίνεται κατὰ τοῦτο καὶ ἐκεῖνος μὴ ὄν.

ἁγίου Νικοδήμου τοῦ Ἁγιορείτου, Χρηστοήθεια τῶν χριστιανῶν

θεοειδὴς κυριότητα

 

Στὴν ἀσκητικὴ ἔρημο ὑπάρχει καὶ μιὰ ἄλλη ἀρχή, ἕνα ἄλλο γνώρισμα: «Οὔτε ἐσὺ ἐξουσιάζεις κανέναν, οὔτε κάποιος ἄλλος ἐξουσιάζει ἐσένα». Αὐτὸ λοιπὸν θεωρῶ ἀληθινὰ ὡς τὸ πιὸ μεγάλο «προνόμιο». Χωρὶς αὐτό, εἶναι ἀδύνατο νὰ ἔχει κανεὶς τὴν ἐμπειρία τῆς ἀληθινῆς ἐλευθερίας. Πράγματι, κάθε ἄνθρωπος χάνει ἀναπόφευκτα τὴν ἐλευθερία του, μόλις ἐμφανισθεῖ σὲ αὐτὸν ἡ ἐπιθυμία ἐξουσίας πάνω σὲ ὁποιονδήποτε ὅμοιό του. Δὲν μπορῶ νὰ βλέπω ἀνθρώπους ὑπόδουλους χωρὶς νὰ νιώσω βαθύτατο πόνο, ἀλλὰ μοῦ φαίνεται μεγαλύτερη συμφορὰ νὰ εἶμαι ἐγὼ ἐκεῖνος ποὺ τοὺς ὑποδουλώνει. Ἀδυνατῶ ἐντελῶς νὰ ἐννοήσω πῶς, σὲ ἀνθρώπους ποὺ δημιουργήθηκαν κατ’ εἰκόνα Θεοῦ, ἐμφανίστηκε ἡ ἐπιθυμία νὰ ἐξουσιάζουν καὶ νὰ κατακυριεύουν ὁμοίους τους. Μοῦ φαίνεται πὼς ἡ τάση αὐτὴ ἀποτελεῖ συνέπεια τῆς ἐσωτερικῆς δουλείας. Ἡ ἀληθινὴ αἴσθηση τῆς θεοειδοῦς κυριότητος ἀποκλείει τὴ δυνατότητα τῆς δουλοκτησίας, γιατὶ στὴν ὑποδούλωση δὲν ὑπάρχει ἀγάπη.

Ἁγίου Σωφρονίου τοῦ Ἔσσεξ, Γράμματα στὴ Ρωσία

ἐλευθερία καὶ αὐθαιρεσία

 

 Ὁ ἐλεύθερος ἄνθρωπος εἶναι αὐτὸς ποὺ θέλει χωρὶς αὐθαιρεσία. Πιστεύει στὴν πραγματικότητα· αὐτὸ σημαίνει: πιστεύει στὸν πραγματικὸ δεσμὸ τῆς πραγματικῆς δυάδας Ἐγὼ καὶ Ἐσύ. […]

Ὁ ἄνθρωπος τῆς αὐθαιρεσίας δὲν πιστεύει καὶ δὲν συναντᾶ. Δὲν γνωρίζει τὸν δεσμό, γνωρίζει μόνο τὸν πυρετώδη κόσμο ἐκεῖ ἔξω καὶ τὴν πυρετώδη ἐπιθυμία του νὰ τὸν χρησιμοποιεῖ· πρέπει νὰ δώσει κανεὶς στὴ χρήση μόνο ἕνα ἀρχαῖο ὄνομα, καὶ περιπατεῖ κάτω ἀπὸ τοὺς θεούς. Ὅταν λέει Ἐσύ, ἐννοεῖ: «Ἐσὺ δικό μου δύνασθαι χρησιμοποιεῖν». […] Εἶναι ἐντελῶς ἀνίκανος γιὰ τὴ θυσία, ἀκόμα καὶ νὰ μιλάει γι’ αὐτό. […]

Χωρὶς θυσία καὶ χωρὶς χάρη, χωρὶς συνάντηση καὶ χωρὶς παρόν, ἕνας σκόπιμος κόσμος τῆς μεσολάβησης εἶναι ὁ κόσμος του· κανένας ἄλλος δὲν μπορεῖ νὰ εἶναι· καὶ αὐτὸ σημαίνει πεπρωμένο. Ἔτσι εἶναι μὲ ὅλη τὴν αὐταρχικότητά του ἀνίατα περιπεπλεγμένος στὸ μὴ πραγματικό.

Martin Buber, Ἐγὼ καὶ Ἐσύ, μτφρ. Παρασκευὴ Σιδερᾶ - Λύτρα, Ἄγις Σιδερᾶς, ἐκδ. ΕΝΕΚΕΝ

ἡ ἐφηβεία τοῦ ἑλληνικοῦ σοσιαλισμοῦ

Βάσω Κατράκη

     […] στὶς ποικίλες γραμμὲς τῶν Ἑλλήνων «αὐτόνομων» σοσιαλιστῶν, ποὺ διαμορφώνουν βέβαια τὴν ἰδεολογική τους ταυτότητας σὲ συσχετισμὸ μὲ τὶς ὁμότροπες κινήσεις τῶν λατινικῶν χωρῶν τῆς Δύσης, ἡ ἀνατρεπτικὴ πρόταση (ἀπὸ τὸν Ἀμπελικόπουλο ὣς τὸν Ἀντύπα) γιὰ τὴ νέα κοινωνία διαπλέκεται μὲ τὴν ἐγχώρια παράδοση τῶν αὐτοδιοικούμενων κοινοτήτων, στοὺς κόλπους μιᾶς ἀποκεντρωμένης κρατικῆς ἐξουσίας ποὺ ἐνισχύει τοὺς θεσμοὺς τῆς συνεταιριστικῆς παραγωγῆς· […]

Οἱ θεωρητικὲς ἐπεξεργασίες τῶν Ἑλλήνων σοσιαλιστῶν (1875-1907) προκύπτουν ὡς συνθέματα ἰδεῶν, ὅπως βέβαια συνέβαινε καὶ στὶς περισσότερες εὐρωπαϊκὲς χῶρες, μὲ πολύπλευρη καταγωγὴ ποὺ ἐνδεικτικὰ κατανέμεται ὡς ἑξῆς:

Ι. ἡ κοινωνικὴ προσέγγιση τοῦ τρίπτυχου τῆς γαλλικῆς Ἐπανάστασης («ἐλευθερία», «ἰσότητα», «ἀδελφότητα») ὅπως τὴν ἐπιχειροῦσε ὁ νεογιακωβινισμὸς τῆς λατινικῆς Εὐρώπης·

ΙΙ. ἡ σύζευξη κοινωνικοῦ καὶ ἐθνικοῦ ζητήματος κατὰ τὴν ὑπόδειξη τοῦ Mazzini·

ΙΙΙ. ὁ ἐμβολιασμὸς τοῦ σοσιαλισμοῦ ἀπὸ τὴ χριστιανικὴ διδασκαλία μὲ ἀποτέλεσμα ἡ ἐπαγγελία του νὰ ἀποκτᾶ σωτηριολογικὴ καὶ «ἀνθρωπιστικὴ» χροιά·

ΙV. ἡ κυριαρχικὴ παρουσία τῆς σκέψης τῶν ἀναρχικῶν (Μπακούνιν, Costa, Κροπότκιν, Grave κλπ.)·

Παναγιώτης Νοῦτσος, Ἡ σοσιαλιστικὴ σκέψη στὴν Ἑλλάδα ἀπὸ τὸ 1875 ὣς τὸ 1974, τ. Α´, ἐκδόσεις «Γνώση», Ἀθήνα, 1990

ἀστικὸς κόσμος καὶ ὕπαρξη

 

Οἱ μᾶζες διαφέρουν ἀπὸ τὶς ἱστορικὲς ὁμάδες ριζικά. Οἱ μᾶζες δὲν ἔχουν συγκροτημένη θεωρία· μιὰ κοσμοαντίληψη, βάσει τῆς ὁποίας νὰ ὀργανώσουν τὰ ἄτομά τους σὲ προσωπικότητες. Ποὺ νὰ διαπερνᾶ τὴ συμπεριφορά τους ἕνα βαθὺ νόημα. Οἱ μᾶζες εἶναι κελύφη ἀνθρώπινα προσκολλημένα σ’ ἕνα τεράστιο μηχανισμό, ποὺ δὲν τὸν κατανοοῦν κι οὔτε ἐνδιαφέρονται νὰ τὸν κατανοήσουν· ἀρκεῖ ποὺ τοὺς ταΐζει. Ἂν πάψη νὰ τοὺς ταΐζη, τὸ πολὺ ποὺ μποροῦν νὰ κάμουν εἶναι νὰ τὸν σπάσουν. Διότι μόνον νὰ ζητοῦν ξέρουν· ὁλοένα προβάλλουν δικαιώματα. […]

Ἐπιτέλους, (ἡ ἐμπειρικὴ ὕπαρξη) ὕστερα ἀπὸ μεγάλη προπαρασκευή, κατώρθωσε νὰ χτίση τὸν ἀστικὸ κόσμο. Ἕνα κόσμο ποὺ τὴν ἀπομακρύνει ἀπὸ τὶς φρικώδεις περιοχὲς τῶν ὁρίων της. Καὶ διαβιοῖ εὐάρεστα στὸ κέντρο τοῦ ἀσφαλοῦς ἀστικοῦ χώρου. Γι’ αὐτὸ ὁ ἀστικὸς χῶρος ἀσκεῖ μιὰ τόσο ἀκαταμάχητη ἕλξη. […]

Βεβαίως ὁ ἀστικὸς κόσμος δὲν μπορεῖ νὰ καταργήση τὰ ὅρια τῆς ὑπάρξεως. Κατήργησε ὅμως μιὰ μεγάλη σειρὰ ἀπὸ διαδοχικὲς προσεγγίσεις πρὸς τὰ ὅρια αὐτά· 

Χρήστου Μαλεβίτση, Προοπτικές

ἔρωτας-πίστη

 

    

Κι ὅμως ἕνας ἱερέας θὰ ἔπρεπε νὰ εἶναι πιστός. Καὶ τὶ πιστός! Ἕνας ἐραστής. Μάλιστα, ὁ πιὸ περιπαθὴς τῶν ἐραστῶν, ἂν συγκριθεῖ μὲ τὸν πιστό, ἔχει ἕναν νεανικὸ ἐνθουσιασμό. Φανταστεῖτε ἕναν ἐραστή. Θὰ ἦταν ἱκανός, ἀσφαλῶς, νὰ μιλάει ὅλη μέρα γιὰ τὸν ἔρωτά του, ἀκόμα καὶ τὴ νύχτα, καὶ μάλιστα ἐπὶ σειρὰ ἡμερῶν. Ἀλλὰ πιστεύει κανεὶς ὅτι θὰ εἶχε τὴν ἰδέα, ὅτι θὰ μποροῦσε, ὅτι δὲ θά ’βρισκε ἀπεχθὴ τὴν προσπάθεια, νὰ ἀποδείξει προβάλλοντας τρεῖς λόγους ὅτι ὁ ἔρωτας δὲν εἶναι χίμαιρα - ὅπως περίπου ὁ ἱερέας ἀποδεικνύει ὅτι γιὰ τρεῖς λόγους εἶναι σωτήριο νὰ προσεύχεται κανείς, δείχνοντας ἔτσι ὅτι ἡ προσευχὴ ἀπώλεσε τόση ἀπὸ τὴν ἀξία της ὥστε χρειάζονται τρία ἐπιχειρηματα γιὰ νὰ ἀνυψωθεῖ τὸ γόητρό της; 

Γιὰ ὅ,τι ὑπερβαίνει τὴ νόηση καὶ γιὰ ὅποιον πιστεύει, τρεῖς λόγοι δὲν ἔχουν περισσότερη σημασία ἀπὸ τρεῖς μποτίλιες ἢ τρία ἐλάφια σ’ ἕνα ἔμβλημα! - […] Τάχα δὲν εἶναι σαφὲς ὅτι ἕνας αὐθεντικὸς ἐραστὴς δὲν θὰ ἤθελε ποτὲ νὰ ἀποδείξει ἢ νὰ ὑπερασπιστεῖ τὸν ἔρωτά του προβάλλοντας τρεῖς λόγους; Γιατὶ ἀγαπάει, καὶ ὁ ἔρωτας ὑπερβαίνει κάθε λόγο καὶ κάθε ἀπολογία. Ὅποιος ἐπιδίδεται σὲ ἀποδείξεις δὲν εἶναι ἐραστής.

 

Σαῖρεν Κίρκεγκωρ, Ἀσθένεια πρὸς θάνατον, Ἡ ἔννοια τῆς ἀπελπισίας, μτφρ. Κωστῆς Παπαγιώργης, ἐκδ. Καστανιώτη

 

Τό... δραστικότερο ὄπιο τοῦ λαοῦ

 

    Δὲν ξέρω ποιὸς μὲ ἔβαλε σ’ αὐτὸν τὸν κόσμο, οὔτε τὶ εἶναι αὐτὸς ὁ κόσμος οὔτε τὶ εἶμαι ἐγὼ ὁ ἴδιος· βρίσκομαι σὲ μιὰ φριχτὴ ἄγνοια γιὰ ὅλα τὰ πράγματα· δὲν ξέρω τὶ εἶναι τὸ σῶμα μου, οἱ αἰσθήσεις μου, ἡ ψυχή μου κι αὐτὸ τὸ μέρος τοῦ ἑαυτοῦ μου ποὺ στοχάζεται αὐτὰ ποὺ λέω, σκέφτεται γιὰ ὅλα καὶ γιὰ τὸν ἴδιο τὸν ἑαυτό του, μὴν ξέροντας τίποτα περισσότερο ἀπ’ ὅ,τι γιὰ τὰ ὑπόλοιπα. Βλέπω αὐτὲς τὶς τρομαχτικὲς διαστάσεις τοῦ σύμπαντος ποὺ μὲ περιβάλλουν καὶ βρίσκομαι δεμένος σὲ μιὰ γωνιὰ αὐτοῦ τοῦ πελώριου χώρου, δίχως νὰ ξέρω γιατὶ εἶμαι ριγμένος σ’ αὐτὸν τὸν τόπο κι ὄχι σὲ κανέναν ἄλλο οὔτε γιατὶ καθορίστηκε νὰ μοῦ δοθεῖ νὰ ζήσω αὐτὸν τὸν λίγο χρόνο σ’ αὐτὴ τὴ στιγμὴ κι ὄχι σὲ μιὰ ἄλλη ἀπὸ ὁλόκληρη τὴν αἰωνιότητα ποὺ προηγήθηκε καὶ ἀπ’ αὐτὴ ποὺ θὰ ἀκολουθήσει. Αὐτὸ ποὺ ξέρω ὅλο κι ὅλο εἶναι ὅτι θὰ πεθάνω ἀμέσως, ἀλλὰ αὐτὸ ποὺ ἀγνοῶ ἐξολοκλήρου εἶναι ὁ ἴδιος ὁ θάνατος ποὺ δὲν θὰ μποροῦσα νὰ τὸν ἀποφύγω. Ὅπως δὲν ξέρω ἀπὸ ποῦ ἔρχομαι, ἔτσι δὲν ξέρω ποῦ πηγαίνω· […]

Τίποτα δὲν εἶναι τόσο σπουδαῖο στὸν ἄνθρωπο ὅσο ἡ κατάστασή του, καὶ τίποτα δὲν τοῦ εἶναι τόσο φοβερο ὅσο ἡ αἰωνιότητα·[…] Ὁ ἴδιος λοιπὸν ἄνθρωπος ποὺ περνάει τόσες μέρες καὶ νύχτες μέσα στὴ λύσσα καὶ στὴν ἀπελπισία γιὰ τὸ χάσιμο ἑνὸς ἀξιώματος ἢ γιὰ μιὰ φανταστικὴ προσβολὴ ἐναντίον τῆς τιμῆς του, εἶναι αὐτὸς ποὺ ξέρει πὼς θὰ χάσει τὰ πάντα μὲ τὸν θάνατο, δίχως ἀνησυχία καὶ συγκίνηση. Εἶναι πράγμα τερατῶδες νὰ βλέπει κανεὶς στὴν ἴδια καρδιὰ καὶ τὸν ἴδιο χρόνο αὐτὴ τὴν αὐαισθησία γιὰ τὰ ασήμαντα πράγματα καὶ αὐτὴ τὴν παράξενη ἀναισθησία γιὰ τὰ τόσα μεγάλα. Πρόκειται γιὰ μὰ ἀκατανόητη μαγεία, καὶ γιὰ μιὰ ὑπερφυσικὴ νάρκωση, ἡ ὁποία μαρτυρᾶ μιὰ ἀκατανίκητη δύναμη ποὺ τὴν ξεπερνᾶ.

 

Blaise Pascal, Στοχασμοί, μτφρ. Νίκου Ματσούκα, Πουρναρᾶς, Θεσσαλονίκη 1986