τὸ ἄλλο μηδὲν

 

Στέλιος Φαϊτάκης

    Ὅταν ταυτιστεῖ μέσα σου τὸ εἶναι μὲ τὸ μὴ εἶναι, ἐλευθερώνεσαι ἀπὸ τὴ φυλακὴ τῆς ὑπάρξεως καὶ ὁδεύεις στὴν ἐλευθερία τοῦ ὑπὲρ εἶναι. […] Κινεῖσαι ἐλεύθερα στὴν εὐρυχωρία τῆς ἀνυπαρξίας, ἀναπτυσσόμενος μέσα στὴν καινὴ πολιτεία τοῦ μέλλοντος αἰῶνος. […] Τελικὰ σὲ ἐνθουσιάζουν οἱ ἀνύπαρκτοι, ὡς πανελεύθεροι καὶ μεγάλοι ποὺ δὲν ἔχουν καμμιὰ ἰδέα γιὰ τὸν ἑαυτό τους. […] Αὐτοὶ εἶναι οἱ μηδὲν ἔχοντες καὶ πάντα κατέχοντες (Β´ Κορ. 6, 10). Εἶναι οἱ μὴ ὄντες. […] Θεώρησαν τὸν ἑαυτό τους καὶ θεωρήθηκαν ἀπὸ τοὺς ἄλλους ὡς μὴ ὄντες. Καὶ στὴν ἡσυχία τῆς ἀνυπαρξίας (δηλαδὴ στὴν εὐρυχωρία τῆς ὄντως ὑπάρξεως) ἦλθε ὁ ὑπὲρ Ὢν καὶ τοὺς γέμισε τὴν ψυχὴ μὲ τὴν εὐλογία τῆς παρουσίας Του.

[…] Τὸ ξεπέρασμα πάντων ποὺ φέρνει στὸ φῶς τῆς ἐλευθερίας εἶναι δῶρο ποὺ ἀπολαμβάνουν κάποιοι ταπεινοὶ καὶ μὴ ὄντες, γιατὶ ἀπέκτησαν διὰ τῆς χάριτος τὴ δυνατότητα νὰ περνοῦν ἀπαρατήρητοι ὡς ἄνθρωποι μὴ ἐλθόντες εἰς τὸ εἶναι.

 

 

Ἀρχιμ. Βασιλείου [Γοντικάκη], Ἀποτυπώματα, Ἱ. Μ. Ἰβήρων, 2024

ρῆγμα καὶ διάλογος

 

    Μόνο στὴν περίπτωση ποὺ τὸ μεμονωμένο ἄτομο ἀναγνωρίσει τὸν ἄλλον σ’ ὅλη τὴν ἑτερότητά του, ὡς τὸν ἴδιο τὸν ἑαυτό του, ὡς τὸν ἄνθρωπο, καὶ ἐφ’ ὅσον μὲ τὸν τρόπο αὐτὸ βρεῖ τὴν πρόσβαση πρὸς τὸν ἄλλο, θὰ ἔχει διασπάσει καὶ τὴν δική του μοναξιὰ σὲ μιὰ συνάντηση ποὺ δὲν εἶναι εὔκολη καὶ ποὺ μεταμορφώνει.

Εἶναι προφανές, ὅτι κάτι τέτοιο μπορεῖ νὰ προκύψει μόνο ἀπὸ ἕνα συγκλονισμὸ τοῦ προσώπου ὡς προσώπου. Στὸν ἀτομικισμὸ τὸ πρόσωπο, ἐξαιτίας τοῦ ἀποκλειστικὰ φανταστικοῦ τρόπου μὲ τὸν ὁποῖο ὑπερνικᾶ τὴν βασική του κατάσταση, ἔχει πληγεῖ ἀπὸ τὴν καίρια βλάβη τῆς πλασματικότητας, ὅσο κι ἂν νομίζει ἢ πασχίζει νὰ νομίζει ὅτι διασώζει τὴν παρουσία του ως πρόσωπο μέσα στο Εἶναι· στὸν κολλεκτιβισμὸ ἐγκαταλείπει τὸν ἴδιο του τὸν ἑαυτό, ἐφ’ ὅσον παραιτεῖται ἀπὸ τὴν ἀμεσότητα τῆς προσωπικῆς ἀπόφασης καὶ υπευθυνότητας. Καὶ στὶς δύο περιπτώσεις εἶναι τὸ πρόσωπο ἀνίκανο νὰ πραγματοποιήσει τὸ ρῆγμα πρὸς τὸν ἄλλο: μόνο μεταξὺ γνησίων προσώπων ὑφίσταται γνήσια σκέψη.

[…] Θὰ μπορέσουμε ἴσως νὰ δώσουμε ἀπάντηση στὴν ἐρώτηση «τὶ εἶναι ὁ ἄνθρωπος», ἂν μάθουμε νὰ τὸν ἀντιλαμβανόμαστε ὡς ὄν, τοῦ ὁποίου ἡ διαλογικὴ διάσταση, ἡ ἀμοιβαία παρουσία μέσα στὴν ἑνότητα τῶν δύο προσώπων, συνιστᾶ τὴν περιοχὴ ὅπου ἑκάστοτε πραγματώνεται καὶ γίνεται συνειδητὴ «ἡ συνάντηση τοῦ Ἑνὸς μὲ τὸν Ἄλλο.

 

Martin Buber, Τὸ πρόβλημα τοῦ ἀνθρώπου, μτφρ. Χαράλαμπος Ἀποστολόπουλος, ἐκδ. Γνώση, Ἀθήνα 1987

 

 

 

αὐτονομία!

 

    Μποροῦμε νὰ ποῦμε ὅτι ὅλοι μας ὀφείλουμε νὰ περάσουμε ἐκεῖνο τὸ κατώφλι, πέρα ἀπὸ τὸ ὁποῖο βρίσκεται ἡ νέα ἀρχὴ τῆς ζωῆς μας, ποὺ συνίσταται στὸ ὅτι ἀρχίσαμε νὰ δημιουργοῦμε τὸν ἴδιο τὸν ἑαυτό μας, νὰ γίνουμε οἱ ἴδιοι πατέρες τοῦ ἑαυτοῦ μας, σύμφωνα μὲ τὸν ἅγιο Γρηγόριο τὸν Θεολόγο. […]

Ὅπως στὴ γήινη ὕπαρξη ἡ ἀνθρώπινη προσωπικότητα αὐξάνει καὶ ἀναπτύσσεται μὲ τὴ συνάντηση ἄλλων ἀνθρωπίνων προσώπων, ἔτσι καὶ στὸ ἐπίπεδο τοῦ αἰωνίου Εἶναι ὀφείλει ἀπαραίτητα νὰ εἰσέλθει σὲ κοινωνία μὲ τὸ Ἀπόλυτο Πρόσωπο τοῦ Θεοῦ. Ἡ δυνατότητα γιὰ τὴν κοινωνία αὐτὴ μᾶς δόθηκε στὶς ἐντολὲς τοῦ Εὐαγγελίου τοῦ Χριστοῦ. Ἡ τήρηση τῶν ἐντολῶν αὐτῶν […] φθάνει ὣς τὰ ὅρια ἀνάμεσα στὸ κτιστὸ καὶ στὸ ἄναρχο· καλεῖ στὸ πιὸ σημαντικὸ γεγονὸς κάθε ζωντανοῦ προσώπου – τὸν ἐλεύθερο αὐτοκαθορισμό του γιὰ τὴν Αἰωνιότητα.

 

ἁγίου Σωφρονίου τοῦ Ἀθωνίτου, Τὸ μυστήριο τῆς χριστιανικῆς ζωῆς

«ἔσχατον οὗ χάριν γεγόναμεν»

 

Χάριν ποίου, λοιπόν, σκοποῦ, μᾶς δημιούργησε ἡ φύση καὶ ὁ θεός; Ὅταν ρώτησαν τὸν Πυθαγόρα ποιὸς εἶναι ὁ σκοπός, αὐτὸς ἀπάντησε «γιὰ νὰ βλέπουμε τὸν οὐρανό» καὶ ἔλεγε ὅτι εἶναι παρατηρητὴς τῆς φύσης, πρᾶγμα ποὺ ἐξηγοῦσε καὶ τὸν λόγο γιὰ τὸν ὁποῖο βρισκόταν στὴ ζωή. Ἐπίσης, λένε ὅτι ὁ Ἀναξαγόρας, ὅταν κάποτε ρωτήθηκε γιατὶ κάποιος γεννιέται καὶ ἐπιθυμεῖ νὰ ζεῖ, ἀπάντησε στὴν ἐρώτηση ὡς ἑξῆς: «Γιὰ νὰ βλέπει τὰ σχετικὰ μὲ τὸν οὐρανὸ κι αὐτὰ ποὺ περιέχει, δηλαδὴ τὰ ἀστέρια, τὴ σελήνη καὶ τὸν ἥλιο, διότι κανένα ἄλλο απὸ αὐτὰ ποὺ ὑπάρχουν δὲν ἀξίζει». Ἄρα, τὸ σημαντικότερο σὲ ὅλα τὰ πράγματα εἶναι ὁ σκοπὸς […]. Ἡ φρόνηση λοιπόν, σύμφωνα μὲ τὴ φύση, εἶναι ὁ σκοπός μας καὶ ὁ ἔσχατος σκοπὸς χάριν τοῦ ὁποίου γεννηθήκαμε. Ἄρα, ἂν γεννηθήκαμε, εἶναι φανερὸ ὅτι γεννηθήκαμε γιὰ νὰ κερδίσουμε τὴ φρόνηση καὶ τὴ γνώση. Γιὰ τὸν λόγο αὐτὸ ὀρθῶς ὁ Πυθαγόρας εἶπε ὅτι κάθε ἄνθρωπος φτιάχτηκε ἀπὸ τὸν θεὸ γιὰ νὰ γνωρίζει καὶ νὰ θεωρεῖ.

 

Ἰάμβλιχος, Προτρεπτικὸς ἐπὶ φιλοσοφίαν    

ἁμαρτία - τρόπος ἀνυπαρξίας

 

Φώτης Μαστιχιάδης

[…] ὁ χρυσοῦς τὴν γλῶτταν καὶ τὴν ψυχὴν Ἰωάννης λέγων, ὅτι ὁ Χριστὸς δὲν ἔδωκε σημάδι τῶν μαθητῶν του τὰ θαύματα ὅπου ἔμελλον νὰ κάμνουν, ἀλλὰ τὴν ἐντολὴν τῆς ἀγάπης. […] Ἐσύ, ἀδελφέ, ὅταν παραβαίνῃς τὰς ἐντολὰς τοῦ Θεοῦ, φθάνεις εἰς ἕνα τοιοῦτον βαθμόν, ὅπου ὄχι μόνον χάνεις τὰ φυσικὰ καὶ ὑπερφυσικὰ χαρίσματα, ὅπου προείπομεν, ἀλλὰ ἀκόμη χάνεις καὶ αὐτὸ τὸ εἶναι. […] Τὸ λοιπὸν καὶ ὅποιος παραβαίνει τὰς ἐντολὰς τοῦ Θεοῦ καὶ κάμνει τὴν ἁμαρτίαν καὶ στέρησιν τοῦ ὄντος, γίνεται κατὰ τοῦτο καὶ ἐκεῖνος μὴ ὄν.

ἁγίου Νικοδήμου τοῦ Ἁγιορείτου, Χρηστοήθεια τῶν χριστιανῶν

θεοειδὴς κυριότητα

 

Στὴν ἀσκητικὴ ἔρημο ὑπάρχει καὶ μιὰ ἄλλη ἀρχή, ἕνα ἄλλο γνώρισμα: «Οὔτε ἐσὺ ἐξουσιάζεις κανέναν, οὔτε κάποιος ἄλλος ἐξουσιάζει ἐσένα». Αὐτὸ λοιπὸν θεωρῶ ἀληθινὰ ὡς τὸ πιὸ μεγάλο «προνόμιο». Χωρὶς αὐτό, εἶναι ἀδύνατο νὰ ἔχει κανεὶς τὴν ἐμπειρία τῆς ἀληθινῆς ἐλευθερίας. Πράγματι, κάθε ἄνθρωπος χάνει ἀναπόφευκτα τὴν ἐλευθερία του, μόλις ἐμφανισθεῖ σὲ αὐτὸν ἡ ἐπιθυμία ἐξουσίας πάνω σὲ ὁποιονδήποτε ὅμοιό του. Δὲν μπορῶ νὰ βλέπω ἀνθρώπους ὑπόδουλους χωρὶς νὰ νιώσω βαθύτατο πόνο, ἀλλὰ μοῦ φαίνεται μεγαλύτερη συμφορὰ νὰ εἶμαι ἐγὼ ἐκεῖνος ποὺ τοὺς ὑποδουλώνει. Ἀδυνατῶ ἐντελῶς νὰ ἐννοήσω πῶς, σὲ ἀνθρώπους ποὺ δημιουργήθηκαν κατ’ εἰκόνα Θεοῦ, ἐμφανίστηκε ἡ ἐπιθυμία νὰ ἐξουσιάζουν καὶ νὰ κατακυριεύουν ὁμοίους τους. Μοῦ φαίνεται πὼς ἡ τάση αὐτὴ ἀποτελεῖ συνέπεια τῆς ἐσωτερικῆς δουλείας. Ἡ ἀληθινὴ αἴσθηση τῆς θεοειδοῦς κυριότητος ἀποκλείει τὴ δυνατότητα τῆς δουλοκτησίας, γιατὶ στὴν ὑποδούλωση δὲν ὑπάρχει ἀγάπη.

Ἁγίου Σωφρονίου τοῦ Ἔσσεξ, Γράμματα στὴ Ρωσία

ἐλευθερία καὶ αὐθαιρεσία

 

 Ὁ ἐλεύθερος ἄνθρωπος εἶναι αὐτὸς ποὺ θέλει χωρὶς αὐθαιρεσία. Πιστεύει στὴν πραγματικότητα· αὐτὸ σημαίνει: πιστεύει στὸν πραγματικὸ δεσμὸ τῆς πραγματικῆς δυάδας Ἐγὼ καὶ Ἐσύ. […]

Ὁ ἄνθρωπος τῆς αὐθαιρεσίας δὲν πιστεύει καὶ δὲν συναντᾶ. Δὲν γνωρίζει τὸν δεσμό, γνωρίζει μόνο τὸν πυρετώδη κόσμο ἐκεῖ ἔξω καὶ τὴν πυρετώδη ἐπιθυμία του νὰ τὸν χρησιμοποιεῖ· πρέπει νὰ δώσει κανεὶς στὴ χρήση μόνο ἕνα ἀρχαῖο ὄνομα, καὶ περιπατεῖ κάτω ἀπὸ τοὺς θεούς. Ὅταν λέει Ἐσύ, ἐννοεῖ: «Ἐσὺ δικό μου δύνασθαι χρησιμοποιεῖν». […] Εἶναι ἐντελῶς ἀνίκανος γιὰ τὴ θυσία, ἀκόμα καὶ νὰ μιλάει γι’ αὐτό. […]

Χωρὶς θυσία καὶ χωρὶς χάρη, χωρὶς συνάντηση καὶ χωρὶς παρόν, ἕνας σκόπιμος κόσμος τῆς μεσολάβησης εἶναι ὁ κόσμος του· κανένας ἄλλος δὲν μπορεῖ νὰ εἶναι· καὶ αὐτὸ σημαίνει πεπρωμένο. Ἔτσι εἶναι μὲ ὅλη τὴν αὐταρχικότητά του ἀνίατα περιπεπλεγμένος στὸ μὴ πραγματικό.

Martin Buber, Ἐγὼ καὶ Ἐσύ, μτφρ. Παρασκευὴ Σιδερᾶ - Λύτρα, Ἄγις Σιδερᾶς, ἐκδ. ΕΝΕΚΕΝ